وقتی خبرنگاران اشتباه می کنند چه اتفاقی می افتد؟

اشتباه خبرنگاران در مورد يک خبر، گاه می تواند پيامدهايی وخيم و جدی به همراه داشته باشد؛ در رواندا يک ايستگاه راديويی به نفرت پراکنی عليه اقليت توتسی پرداخت.

راديو از هوتوها که اکثريت قومی را تشکيل می دادند خواست که به خيابان ها بريزند و توتسی ها را بکشند. اين اقدام، بازتابی از تنفر نژادی در آن کشور بود و در عين حال می تواند خود، به گسترش تنفر نژادی کمک کرده باشد. به دنبال آن برنامه راديويی، يک نسل کشی آغازشد و به مرگ ميليون ها تن در طول سه ماه منجر شد.

در نيجريه خبرنگاری که در باره مسابقه ملکه زيبايی مطلب می نوشت، اظهارات اشتباهی نسبت به پيامبر اسلام بر زبان آورد. مسلمانان به خشم آمدند و در بخش هايی از آن کشور دست به شورش و حمله به تاسيسات مسيحيان زدند. در جريان اين ماجرا، بيش از دويست تن کشته شدند.

در ایران در ماه ثور ۱۳۸۵، ذکر عبارت “نمنه” در یکی از کاریکاتورهای روزنامه ایران اهانت به آذری ها(ترک ها) تلقی شد. این کاریکاتور سبب موجی ازتظاهرات‌ گسترده در تهران و مناطق آذری زبان ایران، دستگیری سردبیر “ایران جمعه” و دو تن از همکاران او، و توقیف روزنامه ایران شد.

اين سه مثال کاملا با يکديگر تفاوت دارند. ميزان تقصير و نوع اشتباه خبرنگاران در هر يک از اين موارد نيز متفاوت است. بسياری بر اين باورند که خبرنگاران نبايد با سانسور مواجه شوند، اما بيشتر مردم قبول دارند که با توجه به تاثير عظيم خبرنگاری، بايد همراه با حق آزادی بيان، مسئوليتی نيز در کار باشد تا تاثير مطالبی که منتشر می شود با دقت در نظر گرفته شود.

بيشتر اشتباهات خبرنگاران به اندازه دو مثالی که برای رواندا و نیجریه آورده شد، وخيم نيستند. با اين حال حتی هنگامی که اشتباهات کوچکی در مطبوعات رخ می دهد، باز هم اين نکته اهميت دارد که آن اشتباهات به سرعت تصحيح شود. چنين کاری، پیوسته بخشی از دستور العمل روزانه بيشتر روزنامه های خوب است، زيرا آنها می دانند که اعتبار، يکی از با ارزش ترين سرمايه های یک رسانه است.

شاهدان

حرف های مردم عادی که شاهد وقایع خارق العاده هستند، همیشه شنیدنی است. این شهادت ها، واقعیت ها را انسانی تر می کند و خبر را از خشکی در می آورد؛ اما مردم عادی ممکن است از روی شگفت زدگی و هیجان حرف هايی بزنند که قابل اعتماد نباشد.

زمانی که یک هواپیمای کنکورد در پاریس دچار سانحه شد، یک شاهد عینی گفت:

“من دیدم که هواپیما به هوا رفت و قبل از اینکه به زمین بخورد پشت و رو شد.”

اما اندکی بعد معلوم شد که کنکورد به هوا نرفته است، چه برسد به آنکه پشت و رو شود. این شاهد عینی آنچه را که فکر می کرد دیده است، نديده بود بلکه تصور کرده بودکه چنين اتفاقی رخ داده است.

به همين دليل، کسانی که در مورد تصادف ها و سوانح تحقیق می کنند، در برخورد با گفته های شاهدان عینی، احتیاط زيادی به خرج می دهند.

شما باید به صراحت اعلام کنید که از یک شاهد عینی نقل قول می کنید و در صورت امکان بگوييد که شاهد شما کجا بوده و چقدر با محل اتفاق يا حادثه فاصله داشته است.

ممکن است در لحظه ای که با شاهد رويدادی گفت و گو می کنيد، فراموش کنيد سوال مهمی را از او بپرسید. بنابراين نام و شماره تلفن او را بگیرید تا بتوانید در صورت نياز بعدا با وی تماس بگیرید.

قانون چه می گويد؟

تقريبا در همه کشورهای جهان، قانون محدوديت هايی را برای آنچه روزنامه نگاران می توانند منتشر کنند، قائل شده است. به عنوان نمونه، اين محدوديت ها ممکن است شامل موارد زير باشد:

تبهکاری و پیگیری های قانونی – برای تضمين تحقيقات پليس، حفظ هويت قربانيان آزارها و تجاوزهای جنسی، هويت کودکان خردسال و اطمينان يافتن از اينکه مظنونان به طور عادلانه محاکمه خواهند شد.

· روابط نژادی – برای جلوگيری از گسترش تنفر نژادی، مذهبی و قومی.

· آبرومندی کلام – برای جلوگيری از انتشار مطالب برخورنده يا مستهجن.

· امور دفاعی و امنيت ملی – برای جلوگيری از افتادن اطلاعات محرمانه به دست قدرت های خارجی و خرابکاران.

· افترا – برای حفاظت از آبروی مردم، جلوگيری از تمسخر يا طرد شدن مردم به خاطر انتشار اطلاعات نادرست در باره رفتار يا شخصيت آنها.

· امور خصوصی – برای جلوگيری از انتشار اطلاعات شخصی افراد مانند وضعيت تندرستی، رفتار جنسی يا محکوميت های قبلی آنها.

· امور محرمانه – برای حفاظت از اطلاعات شخصی و تجاری و جلوگيری از دستيابی افراد بی صلاحيت به اين اطلاعات.

قوانين ناظر به روزنامه نگاری هر کشور می تواند با قوانين کشورهای ديگر بسيار متفاوت باشد. بيشتر اين قوانين شامل مجازات های کيفری نيز هستند، اما برخی از آنها تنها جنبه حقوقی و مدنی دارند. مجازات های در نظر گرفته شده گاهی بسيار سنگين ، و شامل حبس و جريمه های سنگين هستند. مقامات حتی ممکن است اين قدرت را داشته باشند که بتوانند موسسه مطبوعاتی شما را ببندند. اگر چنين اتفاقی به خاطر بی دقتی شما رخ داده باشد، ممکن است دوران کار شما به عنوان روزنامه نگار، ديگر به آخر رسيده باشد.

آشنايی با قوانينی که بر کار روزنامه نگاری تاثير می گذارند و آگاهی کامل از آنها در کشوری که کار می کنيد، بخشی از کار و مسئوليت شما است.

در اين برنامه آموزشی، بخصوص در دوره اخلاق خبرنگاری، واحدهای ديگری نيز گنجانده شده تا به شما در اين مورد کمک کند.

خبرنگاران چگونه امور مربوط به خود را تنظيم می کنند؟

خبرنگاران ممکن است علاوه بر همه محدوديت های قانونی، خود نيز محدوديت هايی برای خود وضع کنند. اما چرا؟

خبرنگاران بر اين باورند که برای جلب اعتماد خوانندگانشان بايد ثابت کنند که مسئولانه عمل می کنند. آنها می خواهند نشان دهند مطالبی که می نويسند عينيت دارد و بدون دخالت دادن ديدگاه های سياسی يا عواطف خود، گزارشی مستقل و دقيق از رويدادها را منتشر کرده اند.

يک خبرنگار حرفه‌ای، کسی نيست که صرفا از راه خبرنگاری روزگار می‌گذراند. خبرنگار حرفه‌ای کسی است که به اخلاق حرفه ای پایبند است.

پزشکی(طب) و حقوق، حرفه هستند. پزشکان و حقوقدانان بايستی به اخلاق حرفه ای خود پايبند باشند. پزشکی که ديگر محرم اسرار نيست يا حقوقدانی که به موکل خود خيانت کند، ديگر مورد اعتماد نخواهند بود و در بسياری از کشورها توسط سازمان ناظر حرفه ای مربوطه تنبيه خواهند شد. روزنامه نگارانی که از مقررات حرفه ای خود پيروی نمی کنند، قابليت اعتماد يا اعتبار خود را از دست می‌دهند.

خبرنگاران معمولا چندان زير بار نظم نمی‌روند. برخلاف پزشکی و حقوق، می توان بدون پايبندی به مقررات حرفه ای به کار روزنامه‌نگاری پرداخت. در برخی کشورها اتحاديه های روزنامه نگاران از اعضای خود می خواهند که به معيارهای اخلاقی خاصی پايبند باشند، اما کمتر اتفاق می افتد که عضوی به خاطر ناديده گرفتن معيارهای اخلاقی از اتحاديه اخراج شود. در بيشتر جوامع، قضاوت در باره اين امر با نشريه يا گروه های انتشاراتی يا خود روزنامه نگاران است. در ایران ” هیأت نظارت بر مطبوعات” همواره روند کار نشریات و روزنامه نگاران را زیر نظر دارد، اما برابر قانون، به جرایم مطبوعاتی باید در دادگاهی با حضور هیأت منصفه رسیدگی شود.

تقویم (دفتر روزنامه)

امروزه، گرايش به تنظيم تقويم های کاری در شبکه های کامپيوتری بيشتر شده است.

هر تحريريه بايد در کنار دفتر تلفن (فهرست رابطان و منابع خبری)، یک تقویم بزرگ یا دفتر روزنامه هم داشته باشد.

هر زمان که اطلاعاتی در مورد وقایعی که قرار است در آینده اتفاق بیفتد به تحريريه برسد، باید وارد اين تقویم شود تا کسانی که در روز موعود سر کار هستند، از آن مطلع شوند.

اطلاعات دیگر را هم می توان برای استفاده بعدی وارد این تقویم کرد. به عنوان نمونه:

مسائل مربوط به کارمندان: مرخصی و دیگر غیبت‌ها؛

مکالمات تلفنی که باید انجام گیرد تا از پیشرفت یک خبر ادامه دار اطلاع حاصل شود؛( به عنوان نمونه فرض کنيد مدتی است که دادگاهی جریان دارد و باید مطلع شد که دادستان چه تصمیم جدیدی گرفته است.)

سالگرد اتفاقات گذشته که می توان در خبرها به آنها اشاره کرد.( به عنوان نمونه یک سال پس از پر تلفات ترین تصادف قطار در کشور، برای جلوگیری از تکرار چنین سوانحی چه گام هايی برداشته شده است.)

می توان این تقویم را در شبکه کامپيوتری که همه کارمندان تحريريه به آن دسترسی دارند، نیز ایجاد کرد.

مقررات اخلاقی تا کجا برد دارند؟

هنوز مقرراتی که در حد کمال مطلوب باشند، تدوين نشده و مقررات موجود به همه سوالات و مشکلات پاسخ نمی دهند. مقررات موجود تنها به عنوان راهنما عمل می کنند و بيشتر نشانه هايی هستند برای پيمودن راه درست. معمولا بحث کردن با همکاران و سردبيران به روشن تر شدن موضوع و راهگشايی بيشتر کمک می‌کند.

بسياری از موسسات خبری بزرگ، مقرارت خاص خود يا راهنماهايی برای نگارش و انتشار خبر و گزارش دارند و از کارمندان خود می خواهند که بر اساس اين راهنما و مقررات موسسه کار کنند. برای مثال، بی بی سی متون مفصلی را به عنوان “خط مشی تحريری” رسانه خود تنظيم کرده که همه کارکنان تحريريه و روزنامه نگاران بی بی سی بايد به آن پايبند باشند.

اتحاديه‌های روزنامه‌نگاران نيز چنين متون راهنمايی دارند. در برخی از کشورها، سازمان هايی که برای رسانه‌ها امتياز صادر می کنند، اين گونه مقررات را نيز وضع می کنند. روزنامه گاردين در بريتانيا به همراه ديگر مطبوعاتی که در گروه رسانه ای گاردين منتشر می شود، همانند بيشتر مطبوعات بريتانيا تلاش می کنند به مقررات اخلاقی کميسيون شکايات مطبوعاتی بريتانيا پايبند باشند.

در مقدمه اين مقررات آمده است:

“اين مقررات مبنايی برای معيارهای اخلاقی، حفظ حقوق افراد و حق همه برای دانستن فراهم می آورد. ”

مقررات کنونی کميسيون شکايات مطبوعاتی بريتانيا مسايلی از اين قبيل را الزامی می داند:

داشتن دقت کافی

فراهم آوردن موقعيت عادلانه برای جوابگويی

حفظ حريم خصوصی اشخاص

جلوگيری از تبعيض

مخفی نگه داشتن منابع

جلوگيری از آزار و اذيت و مزاحمت

و رعایت موقعيت ويژه کودکان و قربانيان آزارها و تجاوزهای جنسی

اين مقررات همچنين:

پرداخت هرگونه وجهی را به تبهکاران و شهود دادگاه های جنايی ممنوع می کند؛

خبرنگاران اقتصادی را از گرفتن هرگونه امتياز ناشی از داشتن آگاهی بيشتر در زمينه های اقتصادی و مالی منع می کند؛

منافع عمومی را تعريف می کند و استثناهای احتمالی را بر می شمارد.

مقررات مطبوعاتی بريتانيا ضمانت اجرايی قانونی ندارد. اين مقررات توسط خود روزنامه نگاران وضع شده و کميسيون شکايات مطبوعاتی بريتانيا نتوانسته است در همه موارد منتقدان خود را در خارج از صنعت مطبوعات راضی کند. در کشورهای ديگر قوانين متفاوتی وجود دارد و برای اجرای آنها نيز از راه های متفاوتی عمل می شود.

در ایران در سال های اخیر هیأت نظارت بر مطبوعات با استناد به قانون مطبوعات و سایر مقررات مربوطه، از فعالیت برخی از موسسات خبری که از دیدگاه این هیأت خلاف قانون عمل کرده اند جلوگیری کرده است. نشر اکاذیب و تشویش اذهان عمومی از جمله اتهاماتی بودند که در سال های گذشته به استناد آنها از فعالیت بسیاری از روزنامه های اصلاح طلب جلوگیری شد.

منبع: مرکز خبرنگاران افغاستان