از جنگ نظامی تا جنگ روایتها؛ نبردی برای تسخیر افکار عمومی
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خبرنگاران و رسانه و به نقل از خبرگزاری تسنیم از اراک؛ در دنیای امروز، رسانهها دیگر صرفاً ابزار اطلاعرسانی نیستند، بلکه به یکی از مهمترین مؤلفههای قدرت در عرصههای سیاسی، فرهنگی و امنیتی تبدیل شدهاند. اگر در گذشته جنگها عمدتاً در میدانهای نظامی رقم میخورد، امروز بخش مهمی از تقابلها در عرصه افکار عمومی، فضای مجازی و جنگ روایتها جریان دارد؛ جایی که سرعت، دقت، روایت صحیح و اعتماد عمومی، نقش تعیینکنندهای در موفقیت یا ناکامی کشورها ایفا میکند.
تحولات سالهای اخیر و بهویژه جنگ تحمیلی ۱۲ روزه، بار دیگر نشان داد که دشمن همزمان با اقدامات نظامی، از ظرفیت رسانه، شبکههای اجتماعی، عملیات روانی، اخبار جعلی و فناوریهای نوین همچون هوش مصنوعی و دیپفیک برای تأثیرگذاری بر ذهن و ادراک مردم بهره میگیرد. در چنین شرایطی، نقش خبرنگاران، رسانههای مسئول و نهادهای فعال در حوزه رسانه، بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کرده است.
سازمان بسیج رسانه نیز با هدف ارتقای سواد رسانهای، توانمندسازی خبرنگاران، تقویت روایت صحیح و مقابله با جنگ شناختی، برنامههای متنوعی را در دستور کار خود قرار داده است. بر همین اساس، خبرگزاری تسنیم در گفتوگویی تفصیلی با جواد اکرمی، مسئول سازمان بسیج رسانه استان مرکزی، به بررسی ابعاد جنگ رسانهای، اهمیت روایت اول، نقش خبرنگاران در شرایط بحران، تأثیر هوش مصنوعی بر آینده رسانه و برنامههای بسیج رسانه برای حمایت و توانمندسازی فعالان این عرصه پرداخته است که مشروح آن در زیر می آید:
*حقیقت، نخستین قربانی جنگ شناختی؛ خبرنگاران باید سد راه اخبار جعلی باشند
*رقابت رسانههای رسمی با شبکههای اجتماعی، رقابت بر سر اعتماد است نه سرعت
*خبرنگاران نباید به حلقه انتشار شایعات در جنگ شناختی تبدیل شوند
*دشمن با اخبار جعلی و دیپفیک، آرامش روانی جامعه را هدف گرفته است
*ازنشر شایعات؛ بزرگترین تهدید برای مرجعیت رسانههای رسمی
*رسانهای که از مردم فاصله بگیرد، مرجعیت خود را از دست میدهد
*راستیآزمایی اخبار، شرط نخست حفظ اعتماد مخاطبان است
*رسانههای استانی با روایت بهموقع، شایعات را خنثی میکنند
*اخلاق حرفهای، مهمترین سلاح خبرنگار در جنگ شناختی است
*تربیت خبرنگاران حرفهای؛ راهبرد بسیج رسانه استان مرکزی
*سرمایهگذاری بر آموزش؛ راهکار تقویت مرجعیت رسانههای داخلی
در جنگ شناختی، روایتها جای گلولهها را گرفتهاند
تسنیم: امروز جنگ رسانهای و جنگ شناختی چه تفاوتی با جنگهای کلاسیک دارد؟ و چرا دشمن به جای حمله نظامی، روی افکار عمومی و رسانهها سرمایهگذاری میکند؟
اکرمی: جنگهای کلاسیک عمدتاً بر تصرف سرزمین، تخریب زیرساختها و تضعیف توان نظامی طرف مقابل استوار بودند، اما در جنگ رسانهای و جنگ شناختی، میدان نبرد از جغرافیا به ذهن انسانها منتقل شده است. امروز هدف اصلی، تغییر ادراک، باور، احساس و در نهایت رفتار مخاطب است. در این نوع جنگ، آنچه اهمیت دارد، نه صرفاً واقعیت، بلکه روایتی است که از واقعیت در ذهن مردم شکل میگیرد، به همین دلیل، رسانهها، شبکههای اجتماعی و بسترهای ارتباطی به مهمترین میدانهای تقابل تبدیل شدهاند.
جنگ شناختی از ابزارهای متنوعی همچون اخبار جعلی، روایتسازی هدفمند، عملیات روانی، تولید شایعه، تحریف واقعیت، برجستهسازی گزینشی و حتی فناوریهایی مانند هوش مصنوعی و دیپفیک بهره میگیرد تا افکار عمومی را تحت تأثیر قرار دهد. در این فضا، ممکن است بدون شلیک حتی یک گلوله، اعتماد عمومی تضعیف شود، انسجام اجتماعی آسیب ببیند و تصمیمگیریهای فردی و جمعی تحت تأثیر قرار گیرد. به همین دلیل بسیاری از صاحبنظران، جنگ شناختی را یکی از پیچیدهترین و کمهزینهترین شیوههای تقابل در عصر حاضر میدانند.
دلیل سرمایهگذاری دشمن بر رسانه و افکار عمومی نیز روشن است؛ هزینه جنگ نظامی بسیار بالاست و پیامدهای سیاسی، اقتصادی و بینالمللی گستردهای دارد، اما اثرگذاری بر افکار عمومی میتواند با هزینهای کمتر و ماندگاری بیشتری همراه باشد. اگر بتوان باورها، امید، اعتماد و سرمایه اجتماعی یک جامعه را هدف قرار داد، بخشی از اهدافی که در گذشته از طریق جنگ نظامی دنبال میشد، بدون درگیری مستقیم قابل دستیابی خواهد بود. به همین دلیل، امروز رسانه به یکی از مهمترین ابزارهای قدرت در عرصه بینالمللی تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، مسئولیت رسانههای حرفهای و خبرنگاران بیش از گذشته اهمیت پیدا میکند. خبرنگار نباید صرفاً ناقل خبر باشد، بلکه باید با تکیه بر اصول حرفهای، دقت، سرعت، صحت و راستیآزمایی، مانع شکلگیری روایتهای نادرست شود. در بسیاری از بحرانها، اگر رسانههای مسئول روایت دقیق، مستند و بهموقع ارائه نکنند، این خلأ توسط منابع غیررسمی یا رسانههای معاند پر خواهد شد و اصلاح برداشتهای نادرست در مراحل بعدی بسیار دشوار خواهد بود.
از همین منظر، تقویت سواد رسانهای جامعه، ارتقای مهارتهای حرفهای خبرنگاران و تولید محتوای دقیق، سریع و اقناعکننده از مهمترین ضرورتهای امروز است. بسیج رسانه نیز با همین رویکرد تلاش میکند از طریق آموزش، توانمندسازی و حمایت از فعالان رسانهای، زمینه افزایش مرجعیت رسانههای داخلی و تقویت روایت صحیح از واقعیتها را فراهم کند. هرچه رسانههای داخلی بتوانند سریعتر، دقیقتر و حرفهایتر عمل کنند، میدان برای سوءاستفاده جریانهای معارض و عملیات روانی دشمن محدودتر خواهد شد.
دشمن با روایتسازی و اخبار جعلی، اعتماد عمومی را هدف گرفته است
تسنیم: در جنگ تحمیلی سوم، رسانههای معاند از چه تاکتیکهایی برای اثرگذاری بر افکار عمومی استفاده کردند؟ و امروزه مهمترین هدف عملیات روانی دشمن چیست؛ ایجاد ترس، بیاعتمادی یا دوقطبی؟
اکرمی: در هر بحران و درگیری، رسانهها به یکی از اصلیترین میدانهای تقابل تبدیل میشوند. در جنگ تحمیلی اخیر، آنچه بیش از هر چیز مشاهده شد، تلاش گسترده رسانههای معاند برای مدیریت ادراک افکار عمومی بود. این رسانهها با انتشار اخبار تأییدنشده، بزرگنمایی برخی رخدادها، حذف بخشهایی از واقعیت و انتشار روایتهای جهتدار تلاش کردند احساس ناامنی، سردرگمی و بیاعتمادی را در جامعه افزایش دهند. در این میان، سرعت انتشار خبر برای آنها مهمتر از صحت آن بود و در بسیاری از موارد، اخبار پیش از راستیآزمایی در فضای مجازی بازنشر میشد.
یکی دیگر از تاکتیکهای مورد استفاده، روایتسازی پیشدستانه بود. در بسیاری از موارد، پیش از انتشار روایت رسمی یا تکمیل اطلاعات، رسانههای معاند تلاش میکردند نخستین روایت را به افکار عمومی القا کنند؛ زیرا در جنگ شناختی، اولین روایت معمولاً بیشترین اثر را بر ذهن مخاطب میگذارد. به همین دلیل، یکی از مهمترین وظایف رسانههای داخلی، حضور سریع، حرفهای و مستند در میدان اطلاعرسانی و جلوگیری از ایجاد خلأ خبری است؛ چراکه هر خلأ اطلاعاتی، فرصتی برای شکلگیری روایتهای نادرست خواهد بود.
در کنار این موضوع، شبکههای اجتماعی نیز به ابزاری برای عملیات روانی تبدیل شدند. انتشار گسترده شایعات، استفاده از تصاویر و ویدئوهای خارج از زمان و مکان، تولید محتوای احساسی، بهرهگیری از حسابهای کاربری هماهنگ و حتی استفاده از فناوریهایی مانند هوش مصنوعی برای تولید محتوای جعلی، از جمله روشهایی بود که برای تأثیرگذاری بر احساسات و قضاوت مخاطبان به کار گرفته شد. هدف این اقدامات، تغییر محاسبات ذهنی مردم و کاهش اعتماد به منابع رسمی بود.
اگر بخواهیم مهمترین هدف عملیات روانی دشمن را در شرایط کنونی بیان کنیم، باید گفت این اهداف به هم پیوستهاند. ایجاد ترس، بیاعتمادی و دوقطبی اجتماعی، سه ضلع یک راهبرد واحد هستند. وقتی جامعه دچار اضطراب شود، اعتماد عمومی آسیب ببیند و شکافهای اجتماعی تشدید شود، زمینه برای تأثیرگذاری بر تصمیمها و رفتارهای جمعی فراهمتر خواهد شد. از این رو، دشمن صرفاً به دنبال انتشار یک خبر نادرست نیست، بلکه تلاش میکند سرمایه اجتماعی، انسجام ملی و امید عمومی را تحت تأثیر قرار دهد.
در چنین شرایطی، رسالت رسانههای مسئول و خبرنگاران دوچندان میشود. رسانه حرفهای باید با تکیه بر سرعت، دقت، صحت و راستیآزمایی، روایت مستند و قابل اعتماد را در اختیار مردم قرار دهد و اجازه ندهد فضای خبری در اختیار شایعات و عملیات روانی قرار گیرد. همچنین ارتقای سواد رسانهای جامعه، آموزش روشهای تشخیص اخبار جعلی و تقویت مرجعیت رسانههای داخلی، از مهمترین راهکارهای مقابله با جنگ شناختی است. هرچه مردم آگاهتر و رسانههای داخلی حرفهایتر عمل کنند، اثرگذاری عملیات روانی و روایتسازیهای مخرب نیز کاهش خواهد یافت.
در جنگ شناختی، روایت اول سرنوشت افکار عمومی را رقم میزند
تسنیم: به نظر شما، به عنوان مسئول سازمان بسیج رسانه استان مرکزی، چرا گفته میشود «روایت اول» اهمیت بیشتری از روایت درست اما دیرهنگام دارد؟ و فکر میکنید اگر رسانههای داخلی روایت اول را از دست بدهند، چه اتفاقی در فضای افکار عمومی رخ میدهد؟
اکرمی: یکی از قواعد پذیرفتهشده در دنیای رسانه این است که «روایت اول» معمولاً بیشترین تأثیر را بر ذهن مخاطب میگذارد. دلیل آن هم این است که نخستین اطلاعاتی که به مخاطب میرسد، چارچوب ذهنی او را برای تحلیل اتفاقات بعدی شکل میدهد. اگر رسانههای داخلی در انتشار روایت اولیه تأخیر داشته باشند، این خلأ اطلاعاتی به سرعت توسط رسانههای معاند، شبکههای اجتماعی یا منابع غیررسمی پر میشود و حتی اگر بعداً روایت دقیق و مستند ارائه شود، اصلاح ذهنیتی که از ابتدا شکل گرفته، بسیار دشوار خواهد بود.
در جنگ شناختی، سرعت در کنار دقت اهمیت دارد. البته سرعت نباید به قیمت انتشار اخبار نادرست تمام شود، اما رسانه حرفهای باید بتواند در کوتاهترین زمان ممکن، اطلاعات اولیه و تأییدشده را در اختیار مردم قرار دهد. تجربه نشان داده است که بسیاری از شایعات و اخبار جعلی، در همان ساعات نخست یک بحران بیشترین میزان انتشار را دارند و اگر روایت صحیح در همان مقطع ارائه نشود، شایعه به مرجع ذهنی بخشی از افکار عمومی تبدیل خواهد شد.
اگر رسانههای داخلی روایت اول را از دست بدهند، دشمن تنها یک خبر منتشر نمیکند، بلکه چارچوب تحلیل و برداشت مردم را نیز طراحی میکند. در این شرایط، رسانه داخلی ناچار میشود به جای روایتگری، صرفاً در موضع پاسخگویی و تکذیب قرار گیرد. این وضعیت، هم از مرجعیت رسانههای داخلی میکاهد و هم اعتماد عمومی را تحت تأثیر قرار میدهد. در حالی که اگر روایت اولیه با سرعت، دقت و شفافیت منتشر شود، فضای لازم برای تحریف واقعیت و عملیات روانی به حداقل میرسد.
رهبر شهید انقلاب بارها بر اهمیت جهاد تبیین تأکید کردهاند و یکی از ارکان جهاد تبیین، روایت بهموقع و صحیح واقعیتهاست. منظور از روایت اول، انتشار اخبار ناقص یا عجولانه نیست، بلکه اطلاعرسانی مسئولانه، مستند و بههنگام است. مردم در شرایط بحران بیش از هر زمان دیگری به دنبال منبعی معتبر هستند و اگر رسانههای رسمی بتوانند این نیاز را به موقع پاسخ دهند، مرجعیت خبری در داخل کشور تقویت خواهد شد.
از نگاه ما در مجموعه بسیج رسانه، امروز خبرنگاران و فعالان رسانهای در خط مقدم جنگ روایتها قرار دارند. رسالت ما این است که با آموزش مستمر، ارتقای سواد رسانهای، تقویت مهارتهای حرفهای و حمایت از خبرنگاران، زمینه تولید محتوای دقیق، سریع و اثرگذار را فراهم کنیم. هرچه رسانههای داخلی از نظر حرفهای توانمندتر باشند، امکان روایتسازی دشمن کاهش یافته و افکار عمومی با اطمینان بیشتری به رسانههای داخلی اعتماد خواهد کرد.
سرعت نباید به بهای از دست رفتن دقت و اعتبار رسانه تمام شود
تسنیم: خبرنگاران چگونه میتوانند هم سرعت داشته باشند و هم دقت را فدای سرعت نکنند؟ فکر میکنید در بحرانها، مرز اطلاعرسانی مسئولانه با انتشار اخبار تأییدنشده کجاست؟
اکرمی: تجربه نشان داده است که در فضای رسانهای امروز، سرعت و دقت دو مؤلفه جدانشدنی هستند و نباید یکی را فدای دیگری کرد. خبرنگار حرفهای کسی نیست که صرفاً زودتر از دیگران خبر را منتشر کند، بلکه کسی است که بتواند در کوتاهترین زمان، خبر صحیح، مستند و قابل اعتماد را در اختیار مخاطب قرار دهد. در شرایط بحرانی، انتشار یک خبر نادرست شاید چند دقیقه یک رسانه را جلو بیندازد، اما میتواند اعتبار آن رسانه را برای سالها خدشهدار کند.
برای تحقق این هدف، رسانهها باید از قبل برای شرایط بحران برنامه داشته باشند. تشکیل اتاق خبر فعال، دسترسی سریع به منابع رسمی، آموزش خبرنگاران در حوزه راستیآزمایی اخبار، استفاده از خبرنگاران میدانی و تدوین دستورالعملهای حرفهای، از جمله اقداماتی است که باعث میشود هم سرعت اطلاعرسانی افزایش یابد و هم احتمال انتشار اخبار نادرست کاهش پیدا کند. در واقع، سرعت حاصل آمادگی است، نه عجله.
مرز میان اطلاعرسانی مسئولانه و انتشار اخبار تأییدنشده، اطمینان از صحت اطلاعات است، اگر اطلاعات هنوز قطعی نیست، رسانه باید با شفافیت این موضوع را به مخاطب اعلام کند و از بهکارگیری عبارات قطعی و قاطعانه خودداری کند. انتشار اخبار بر پایه شنیدهها، منابع نامشخص یا مطالب منتشرشده در فضای مجازی، بهویژه در زمان بحران، میتواند موجب تشویش اذهان عمومی، افزایش اضطراب جامعه و حتی کمک ناخواسته به عملیات روانی دشمن شود. خبرنگار مسئول، قبل از انتشار هر خبر، صحت آن را از منابع معتبر بررسی میکند.
در بحرانها، مردم بیش از هر زمان دیگری به رسانههای معتبر نیاز دارند. اگر رسانه داخلی به دلیل رقابت برای انتشار سریعتر، دقت را کنار بگذارد، مهمترین سرمایه خود یعنی اعتماد مخاطب را از دست خواهد داد. اما اگر با اطلاعرسانی بهموقع، شفاف و مستند عمل کند، حتی در شرایطی که همه جزئیات حادثه مشخص نیست، میتواند مرجع قابل اعتماد افکار عمومی باقی بماند. اعتماد عمومی بزرگترین سرمایه هر رسانه است و این سرمایه تنها با پایبندی به اخلاق حرفهای حفظ میشود.
از نگاه ما در بسیج رسانه استان مرکزی، یکی از مهمترین مأموریتهای امروز، توانمندسازی خبرنگاران برای حضور حرفهای در شرایط بحران است. برگزاری دورههای آموزشی در حوزه سواد رسانهای، راستیآزمایی اخبار، مدیریت اطلاعرسانی در بحران و مقابله با عملیات روانی، در همین راستا دنبال میشود. خبرنگار امروز باید علاوه بر مهارتهای خبری، شناخت دقیقی از جنگ شناختی و شیوههای روایتسازی داشته باشد تا بتواند در کنار سرعت، دقت، مسئولیتپذیری و اعتمادسازی را نیز حفظ کند.
رسانههای استانی، خط مقدم مقابله با شایعات و جنگ شناختی هستند
تسنیم: امروز خبرنگار انقلابی یا خبرنگار مسئول چه ویژگیهایی باید داشته باشد؟ خبرنگار چگونه میتواند بدون ورود به هیجان و احساسات، روایت دقیق و حرفهای ارائه دهد؟ نقش رسانههای استانی در مقابله با شایعات و عملیات روانی چیست؟
اکرمی: به اعتقاد من، خبرنگار انقلابی پیش از آنکه یک عنوان باشد، یک مسئولیت حرفهای و اجتماعی است. چنین خبرنگاری باید به اصول اخلاق رسانهای، صداقت، انصاف، دقت و منافع ملی پایبند باشد. خبرنگار مسئول نه واقعیت را کتمان میکند و نه اجازه میدهد واقعیت تحریف شود. او مسائل و مشکلات جامعه را نیز با نگاه مطالبهگرانه، منصفانه و مبتنی بر مستندات دنبال میکند؛ زیرا تقویت امید و اعتماد عمومی، در گرو بیان همزمان واقعیتها، ظرفیتها و راهحلهاست، نه صرفاً پرداختن به نقاط ضعف یا بزرگنمایی دستاوردها.
یکی از مهمترین ویژگیهای خبرنگار حرفهای، حفظ آرامش و استقلال فکری در شرایط بحرانی است. در جنگ شناختی، احساسات یکی از مهمترین اهداف عملیات روانی است و اگر خبرنگار نیز تحت تأثیر فضای احساسی قرار گیرد، ممکن است ناخواسته به بازنشر شایعات یا روایتهای ناقص کمک کند. خبرنگار باید میان احساسات شخصی و مسئولیت حرفهای خود مرز قائل شود، اخبار را از منابع معتبر راستیآزمایی کند، از قضاوتهای شتابزده بپرهیزد و تا زمانی که اطلاعات قطعی نشده است، با احتیاط و شفافیت اطلاعرسانی کند. روایت دقیق، مستند و متوازن، مهمترین سرمایه یک رسانه حرفهای است.
رسانههای استانی در این میان جایگاه بسیار مهم و تعیینکنندهای دارند؛ زیرا نزدیکترین رسانهها به مردم و واقعیتهای میدانی هستند. بسیاری از شایعات ابتدا در سطح محلی شکل میگیرد و اگر رسانههای استانی با سرعت و دقت وارد میدان شوند، میتوانند از گسترش اخبار نادرست جلوگیری کنند. شناخت دقیق از ظرفیتهای استان، ارتباط نزدیک با مسئولان، نخبگان و مردم و دسترسی سریع به منابع محلی، این امکان را فراهم میکند که رسانههای استانی مرجع اصلی اطلاعرسانی در حوزه خود باشند و اجازه ندهند فضای خبری در اختیار کانالهای غیررسمی قرار گیرد.
از نگاه بسیج رسانه استان مرکزی، حمایت از خبرنگاران صرفاً به مسائل صنفی محدود نمیشود، بلکه ارتقای توان حرفهای آنان نیز یک ضرورت است. برگزاری دورههای آموزشی در حوزه سواد رسانهای، راستیآزمایی اخبار، خبرنگاری بحران، تولید محتوای چندرسانهای و شناخت ابعاد جنگ شناختی، از برنامههایی است که میتواند رسانههای استان را توانمندتر کند. هرچه خبرنگاران آموزشدیدهتر، مجهزتر و حرفهایتر باشند، قدرت رسانههای داخلی در روایت صحیح و بهموقع نیز افزایش خواهد یافت.
امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند رسانههایی هستیم که هم سریع باشند، هم دقیق؛ هم مطالبهگر باشند، هم مسئولانه عمل کنند. رسانهای که اعتماد مردم را سرمایه اصلی خود بداند، میتواند در برابر عملیات روانی، شایعهسازی و روایتسازیهای مخرب ایستادگی کند. معتقدم رسانههای استان مرکزی با بهرهگیری از ظرفیت خبرنگاران متعهد و متخصص، میتوانند نقش مؤثری در تقویت انسجام اجتماعی، افزایش آگاهی عمومی و خنثیسازی جنگ روایتها ایفا کنند و بسیج رسانه نیز خود را همراه و پشتیبان این مسیر میداند.
اعتماد، بزرگترین سرمایه رسانه است؛ انتشار اخبار تأییدنشده اعتبار رسانه را نابود میکند
تسنیم: به نظر شما چه اشتباهاتی بیشترین آسیب را به اعتبار رسانه وارد میکند؟
اکرمی: به اعتقاد من، مهمترین سرمایه هر رسانه، اعتماد مخاطب است و این سرمایه بهسادگی به دست نمیآید، اما ممکن است با یک اشتباه از بین برود. یکی از آسیبزنندهترین خطاها، انتشار اخبار تأییدنشده و عجله در انتشار اطلاعات بدون راستیآزمایی است. شاید یک رسانه با انتشار زودهنگام یک خبر برای لحظاتی در رقابت خبری پیشتاز باشد، اما اگر خبر نادرست از آب درآید، مخاطب اعتماد خود را نسبت به آن رسانه از دست خواهد داد. در فضای رسانهای امروز، سرعت اهمیت دارد، اما هیچگاه نباید جایگزین دقت و صحت شود.
اشتباه دیگری که اعتبار رسانه را خدشهدار میکند، جانبداری غیرمنصفانه و فاصله گرفتن از اصول حرفهای است. مخاطب انتظار دارد رسانه واقعیت را همانگونه که هست منعکس کند، نه اینکه بخشی از واقعیت را برجسته و بخش دیگری را نادیده بگیرد. رسانه مسئول باید ضمن پایبندی به ارزشها و منافع ملی، در نقل اخبار، تحلیلها و نقدها انصاف را رعایت کند. نقد منصفانه نهتنها به اعتبار رسانه آسیب نمیزند، بلکه موجب افزایش اعتماد و مرجعیت آن خواهد شد.
از دیگر آسیبهای جدی، تبدیل شدن رسانه به بازنشرکننده شایعات و اخبار فضای مجازی است. امروز حجم زیادی از اطلاعات بدون منبع معتبر در شبکههای اجتماعی منتشر میشود و اگر رسانه رسمی بدون بررسی این محتوا را بازنشر کند، عملاً نقش حرفهای خود را از دست داده است. رسانه باید مرجع راستیآزمایی باشد، نه صرفاً بازتابدهنده مطالب منتشرشده در فضای مجازی. مخاطب از رسانه انتظار دارد آنچه منتشر میکند، حاصل بررسی، تحقیق و استناد به منابع معتبر باشد.
همچنین فاصله گرفتن از مسائل واقعی مردم، بیتوجهی به مطالبات اجتماعی و از دست دادن ارتباط میدانی با جامعه، به تدریج موجب کاهش اثرگذاری رسانه میشود. رسانهای موفق است که صدای مردم را بشنود، مشکلات را بهدرستی منعکس کند، امیدآفرین باشد و در کنار بیان چالشها، راهکارها و ظرفیتها را نیز به مخاطب معرفی کند. اعتماد عمومی زمانی تقویت میشود که مردم احساس کنند رسانه دغدغهمند، صادق و پاسخگوست.
از نگاه ما در بسیج رسانه، حفظ اعتبار رسانهها مستلزم پایبندی همزمان به اخلاق حرفهای، مسئولیت اجتماعی و ارتقای دانش تخصصی خبرنگاران است. آموزش مستمر، تقویت سواد رسانهای، رعایت اصول راستیآزمایی، اصلاح سریع خطاها و شفافیت در برابر مخاطبان، از مهمترین عواملی است که میتواند مرجعیت رسانههای داخلی را تقویت کند. رسانهای که اعتماد مردم را حفظ کند، در جنگ روایتها نیز موفقتر خواهد بود و نقش مؤثرتری در آگاهیبخشی و تقویت انسجام اجتماعی ایفا خواهد کرد.
دیپفیک و اخبار جعلی؛ مهمترین تهدید هوش مصنوعی برای خبرنگاری
تسنیم: این روزها هوش مصنوعی و ابزارهای نوین بشدت در بین جامعه مورد استقبال بوده بفرمایید هوش مصنوعی چه فرصتها و چه تهدیدهایی برای خبرنگاری ایجاد کرده است؟
اکرمی: هوش مصنوعی بدون تردید یکی از بزرگترین تحولات تاریخ رسانه و خبرنگاری است. همانگونه که روزی اینترنت و شبکههای اجتماعی شیوه اطلاعرسانی را متحول کردند، امروز نیز هوش مصنوعی در حال تغییر فرآیند تولید، پردازش و انتشار محتواست. نگاه ما نباید صرفاً تهدیدمحور یا صرفاً فرصتمحور باشد؛ بلکه باید این فناوری را به عنوان ابزاری قدرتمند بشناسیم که نحوه استفاده از آن، تعیینکننده نتایج خواهد بود. خبرنگاری که بتواند از ظرفیتهای هوش مصنوعی بهدرستی بهره ببرد، سرعت، دقت و کیفیت کار خود را به شکل قابل توجهی افزایش خواهد داد.
در بخش فرصتها، هوش مصنوعی میتواند زمان تولید خبر را کاهش دهد، در تحلیل حجم عظیمی از دادهها به خبرنگاران کمک کند، ترجمه متون، خلاصهسازی گزارشها، تولید اینفوگرافیک، تدوین محتوای چندرسانهای و حتی پیشنهاد سوژههای خبری را تسهیل کند. همچنین ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی میتوانند در راستیآزمایی اطلاعات، شناسایی تصاویر و ویدئوهای دستکاریشده و بررسی صحت برخی ادعاها نیز به خبرنگاران کمک کنند. این یعنی خبرنگار فرصت بیشتری خواهد داشت تا به جای انجام کارهای تکراری، بر تحلیل، روایتگری و تولید محتوای عمیق تمرکز کند.
اما در کنار این فرصتها، تهدیدهای جدی نیز وجود دارد. مهمترین تهدید، تولید گسترده اخبار جعلی، تصاویر و ویدئوهای ساختگی و دیپفیک، جعل صدا و روایتهای غیرواقعی است که تشخیص آنها روزبهروز دشوارتر میشود. دشمنان نیز در جنگ شناختی از همین ظرفیتها برای عملیات روانی، تحریف واقعیت، ایجاد شایعه و بیاعتمادی استفاده میکنند. بنابراین هرچه فناوری هوشمندتر میشود، مسئولیت خبرنگار در راستیآزمایی و بررسی منابع نیز سنگینتر خواهد شد.
به اعتقاد من، آینده رسانه متعلق به خبرنگاری نیست که با هوش مصنوعی رقابت کند، بلکه متعلق به خبرنگاری است که استفاده صحیح از هوش مصنوعی را یاد بگیرد. هوش مصنوعی هرگز جایگزین قضاوت انسانی، اخلاق حرفهای، حضور میدانی، درک اجتماعی و قدرت تحلیل خبرنگار نخواهد شد. این فناوری میتواند دستیار خبرنگار باشد، اما تصمیم نهایی درباره انتشار خبر، انتخاب زاویه روایت و تشخیص صحت اطلاعات همچنان بر عهده انسان است.
به همین دلیل، سازمان بسیج رسانه استان مرکزی نیز توجه ویژهای به آموزش خبرنگاران در حوزه فناوریهای نوین دارد. آشنایی با ابزارهای هوش مصنوعی، شیوه استفاده صحیح از آنها، آموزش راستیآزمایی محتوا، تشخیص اخبار جعلی و افزایش سواد رسانهای از جمله محورهایی است که در برنامههای آموزشی ما دنبال میشود. باور داریم اگر خبرنگاران ما همزمان با پیشرفت فناوری، دانش و مهارت خود را نیز بهروز کنند، نهتنها از تهدیدهای این حوزه آسیب نخواهند دید، بلکه میتوانند از هوش مصنوعی به عنوان یک فرصت ارزشمند برای ارتقای کیفیت، سرعت و اثربخشی فعالیتهای رسانهای بهره بگیرند.
راستیآزمایی؛ مهمترین سلاح خبرنگاران در برابر اخبار جعلی و دیپفیکها
تسنیم: برخی معتقدند رسانههای داخلی در روایت بحرانها معمولاً دیر عمل میکنند؛ این نقد را تا چه اندازه وارد میدانید؟ بنظر شما چگونه میتوان میان حفظ امنیت ملی و حق مردم برای دسترسی به اطلاعات، تعادل برقرار کرد؟آیا صرفاً تکذیب شایعات کافی است یا باید روایت جایگزین و اقناعکننده تولید کرد؟
اکرمی: اقدامات رسانه ای و تروریست رسانه ای دشمن در جنگ تحمیلی سوم و به طور کلی جنگهای شناختی امروز نشان داد که دشمن تنها به میدان نظامی اکتفا نمیکند، بلکه همزمان در میدان رسانه نیز عملیات گستردهای را طراحی میکند. در آن مقطع شاهد انتشار حجم بالایی از اخبار جعلی، تصاویر و ویدئوهای دستکاریشده، نقلقولهای ساختگی و حتی تولید محتوای مبتنی بر هوش مصنوعی بودیم که هدف اصلی آن ایجاد سردرگمی، اضطراب، بیاعتمادی و برهم زدن آرامش روانی جامعه بود. در چنین شرایطی، مسئولیت خبرنگار صرفاً انتشار خبر نیست، بلکه نخستین وظیفه او راستیآزمایی و جلوگیری از تبدیل شدن به حلقه انتشار شایعات است.
امروز خبرنگاران باید بیش از هر زمان دیگری به اصول راستیآزمایی پایبند باشند. بررسی خبر از چند منبع معتبر، استعلام از مراجع رسمی، توجه به زمان و مکان انتشار تصاویر و ویدئوها، استفاده از ابزارهای تشخیص محتوای جعلی و پرهیز از بازنشر اخبار صرفاً بر اساس مطالب منتشرشده در شبکههای اجتماعی، از مهمترین الزامات فعالیت حرفهای رسانه است. در بسیاری از موارد، چند دقیقه تأخیر برای اطمینان از صحت یک خبر، بسیار ارزشمندتر از انتشار سریع خبری است که بعداً نادرستی آن اثبات شود. در واقع، امروز خبرنگار حرفهای باید علاوه بر مهارت خبرنویسی، به سواد رسانهای و سواد دیجیتال نیز مجهز باشد.
از سوی دیگر، حفظ مرجعیت رسانههای رسمی در رقابت با شبکههای اجتماعی، تنها با سرعت امکانپذیر نیست. مخاطب زمانی به رسانه رسمی اعتماد میکند که آن رسانه هم سریع باشد، هم دقیق، هم شفاف و هم صادق. اگر رسانههای رسمی بتوانند روایت اولیه را با اطلاعات مستند، پاسخگویی بهموقع و اطلاعرسانی مستمر ارائه دهند، حتی در فضای پرهیاهوی شبکههای اجتماعی نیز مرجعیت خود را حفظ خواهند کرد. اما هرگاه روایت رسمی با تأخیر ارائه شود یا در اطلاعرسانی خلأ ایجاد شود، این خلأ معمولاً با شایعات، روایتهای جعلی و تحلیلهای جهتدار پر خواهد شد.
به همین دلیل، ما معتقدیم رسانههای رسمی باید علاوه بر استفاده از ظرفیت خبرنگاران میدانی، از فناوریهای نوین نیز بهره ببرند. امروز هوش مصنوعی، سامانههای راستیآزمایی، تحلیل داده، مانیتورینگ فضای مجازی و تولید محتوای چندرسانهای، ابزارهایی هستند که میتوانند به رسانههای داخلی در رقابت با جریانهای خبری معاند کمک کنند. در کنار این ابزارها، سرمایه اصلی رسانه همچنان اعتماد مردم است؛ اعتمادی که تنها با صداقت، دقت، شفافیت و پایبندی به اخلاق حرفهای حفظ میشود.
در سازمان بسیج رسانه استان مرکزی نیز بر این باور هستیم که مقابله با جنگ شناختی تنها با صدور اطلاعیه امکانپذیر نیست، بلکه نیازمند تربیت خبرنگاران حرفهای، افزایش سواد رسانهای، آموزش راستیآزمایی اخبار و شناخت روشهای عملیات روانی دشمن است. هرچه خبرنگاران ما آگاهتر، آموزشدیدهتر و مجهزتر به دانش روز باشند، رسانههای داخلی نیز مرجعیت بیشتری خواهند داشت و خواهند توانست پیش از آنکه شایعات افکار عمومی را تحت تأثیر قرار دهند، روایت دقیق، مستند و قابل اعتماد را در اختیار مردم قرار دهند.
تسنیم: در دوران جنگ رمضان شاهد جعل خبر و انتشار آنها بودیم بفرمایید با گسترش دیپفیکها و اخبار جعلی، خبرنگاران چگونه باید اعتبار اخبار را راستیآزمایی کنند؟ و از سوی دیگر رسانههای رسمی چگونه میتوانند در رقابت با شبکههای اجتماعی، مرجعیت خبری خود را حفظ کنند؟
اکرمی: گسترش هوش مصنوعی و فناوریهای تولید تصویر، صدا و ویدئوی جعلی، فضای رسانه را وارد مرحله جدیدی کرده است. امروز دیگر نمیتوان صرفاً به ظاهر یک فیلم، عکس یا فایل صوتی اعتماد کرد، زیرا ابزارهای دیپفیک این امکان را فراهم کردهاند که محتوایی کاملاً جعلی اما بسیار باورپذیر تولید شود. در جریان جنگ ۱۲ روزه که برخی از آن با عنوان «جنگ رمضان» یاد میکنند نیز شاهد بودیم که رسانههای معاند با انتشار تصاویر قدیمی، ویدئوهای دستکاریشده، اخبار ساختگی و روایتهای تحریفشده تلاش کردند افکار عمومی را دچار سردرگمی و اضطراب کنند. این تجربه نشان داد که در عصر جنگ شناختی، حقیقت نخستین هدف عملیات رسانهای دشمن است.
در چنین شرایطی، خبرنگار بیش از هر زمان دیگری باید به اصول حرفهای راستیآزمایی پایبند باشد. هیچ خبری نباید صرفاً به دلیل فراگیر شدن در شبکههای اجتماعی منتشر شود. بررسی منبع اولیه خبر، تطبیق اطلاعات با منابع رسمی و معتبر، کنترل زمان و مکان تصاویر و ویدئوها، استفاده از ابزارهای تخصصی راستیآزمایی و دریافت تأیید از منابع مسئول، حداقل اقداماتی است که باید پیش از انتشار هر خبر انجام شود. خبرنگار حرفهای کسی نیست که سریعتر از همه منتشر کند؛ بلکه کسی است که خبر صحیح و مستند را منتشر کند، حتی اگر چند دقیقه دیرتر باشد.
در کنار مسئولیت خبرنگاران، رسانههای رسمی نیز برای حفظ مرجعیت خبری باید رویکرد خود را با اقتضائات فضای جدید هماهنگ کنند. مخاطب امروز منتظر انتشار خبر در فاصله چند ساعت نیست. اگر رسانه رسمی در اطلاعرسانی تأخیر کند، این خلأ با شایعات و روایتهای غیرمعتبر پر خواهد شد. بنابراین رسانههای رسمی باید با حفظ دقت، سرعت عمل، شفافیت و ارتباط مستمر با مخاطبان را افزایش دهند و در مواقع بحران، روایت اولیه مبتنی بر واقعیت را در سریعترین زمان ممکن ارائه کنند. مرجعیت خبری زمانی حفظ میشود که مخاطب مطمئن باشد رسانه رسمی، سریع، صادق و پاسخگو است.
نکته مهم دیگر این است که رقابت رسانههای رسمی با شبکههای اجتماعی، رقابت بر سر سرعت صرف نیست؛ بلکه رقابت بر سر «اعتماد» است. شبکههای اجتماعی ممکن است خبر را زودتر منتشر کنند، اما رسانه حرفهای باید با تحلیل دقیق، ارائه اسناد، راستیآزمایی اطلاعات و اصلاح سریع خطاهای احتمالی، سرمایه اعتماد عمومی را حفظ کند. هر اندازه این اعتماد تقویت شود، تأثیر اخبار جعلی و عملیات روانی دشمن نیز کاهش خواهد یافت.
در سازمان بسیج رسانه استان مرکزی نیز یکی از محورهای اصلی برنامههای آموزشی، ارتقای مهارت راستیآزمایی اخبار، آشنایی خبرنگاران با ابزارهای نوین تشخیص محتوای جعلی، افزایش سواد رسانهای و آموزش شیوههای مقابله با جنگ شناختی است. باور ما این است که مهمترین سرمایه رسانه، اعتماد مردم است و این سرمایه تنها با پایبندی به صداقت، دقت، اخلاق حرفهای و انتشار اخبار مستند حفظ خواهد شد.
در عصر دیپفیک، مرجعیت رسانه با صداقت و راستیآزمایی حفظ میشود
تسنیم: مهمترین مطالبه شما از مسئولان برای تقویت رسانههای استان چیست؟ و اگر به عنوان مسئول بسیج رسانه استان مرکزی بخواهید فقط یک توصیه به خبرنگاران جوان داشته باشید، آن توصیه چیست؟
اکرمی: مهمترین مطالبه ما از مسئولان، نگاه راهبردی به رسانه است. رسانه نباید صرفاً در مناسبتها یا زمان بروز بحران مورد توجه قرار گیرد، بلکه باید به عنوان یکی از ارکان حکمرانی و سرمایه اجتماعی دیده شود. تقویت رسانههای استانی نیازمند حمایت در حوزه آموزش، تأمین زیرساختهای حرفهای، ارتقای امنیت شغلی خبرنگاران و تسهیل دسترسی آنان به اطلاعات و مسئولان است. هرچه رسانههای محلی توانمندتر باشند، ظرفیت بیشتری برای تبیین دستاوردها، انعکاس مطالبات مردم و مقابله با شایعات خواهند داشت.
در کنار این موضوع، انتظار داریم مدیران دستگاههای اجرایی نیز ارتباط مستمر، شفاف و پاسخگو با رسانهها داشته باشند. بسیاری از شایعات و ابهامات زمانی شکل میگیرد که اطلاعرسانی رسمی با تأخیر انجام شود یا خبرنگاران برای دریافت اطلاعات با موانع مختلف روبهرو شوند. پاسخگویی بهموقع، برگزاری نشستهای خبری منظم و در اختیار قرار دادن اطلاعات دقیق، هم به نفع مردم است و هم از گسترش روایتهای نادرست جلوگیری میکند.
ازسوی دیگر، توجه به معیشت و امنیت شغلی خبرنگاران نیز یک ضرورت است. خبرنگاری یکی از سختترین و حساسترین مشاغل است و اگر خبرنگار دغدغههای معیشتی یا حقوقی داشته باشد، طبیعی است که بخشی از توان و تمرکز او تحت تأثیر قرار گیرد. حمایت از بیمه، آموزشهای تخصصی، ارتقای جایگاه حرفهای خبرنگاران و ایجاد بسترهای قانونی برای فعالیت امن و حرفهای آنان، از مطالبات جدی جامعه رسانهای است که امیدواریم بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.
اما اگر بخواهم فقط یک توصیه به خبرنگاران جوان داشته باشم، آن توصیه این است که اعتماد مردم را بزرگترین سرمایه حرفهای خود بدانند. ممکن است یک خبرنگار با انتشار یک خبر هیجانی یا تأییدنشده برای مدتی دیده شود، اما آنچه او را ماندگار میکند، صداقت، دقت، انصاف و پایبندی به اخلاق حرفهای است. در دنیایی که هر فرد با یک تلفن همراه میتواند تولیدکننده محتوا باشد، تفاوت خبرنگار حرفهای با دیگران در اعتبار، تحلیل، راستیآزمایی و مسئولیتپذیری اوست.
خبرنگاران جوان باید همواره در مسیر یادگیری حرکت کنند، مطالعه را کنار نگذارند، با فناوریهای نوین از جمله هوش مصنوعی و ابزارهای نوین رسانهای آشنا شوند، اما هیچگاه اصول حرفهای را فدای سرعت و هیجان نکنند. آینده رسانه متعلق به خبرنگارانی است که هم دانش روز را میشناسند، هم اخلاق حرفهای را رعایت میکنند و هم منافع مردم و کشور را در کنار رسالت اطلاعرسانی صادقانه مدنظر قرار میدهند. چنین خبرنگارانی نهتنها سرمایه رسانه، بلکه سرمایه اجتماعی کشور خواهند بود.
توانمندسازی خبرنگاران، مهمترین مأموریت بسیج رسانه استان مرکزی است
بسیج رسانه استان مرکزی چه برنامههایی برای توانمندسازی خبرنگاران دارد؟ چه دورههای آموزشی برای ارتقای سواد رسانهای، راستیآزمایی اخبار و تولید محتوا برگزار شده یا در دستور کار است؟ حمایت بسیج رسانه از خبرنگاران صرفاً آموزشی است یا در حوزههای حقوقی، صنفی و رفاهی نیز برنامهای وجود دارد؟ و برای جذب خبرنگاران جوان و دانشجویان علاقهمند چه برنامهای دارید؟
اکرمی: سازمان بسیج رسانه استان مرکزی مأموریت خود را صرفاً برگزاری چند دوره آموزشی نمیداند، بلکه تلاش میکند یک مسیر مستمر برای توانمندسازی خبرنگاران، ارتقای مهارتهای حرفهای و تقویت سواد رسانهای آنان ایجاد کند. امروز خبرنگاری تنها به مهارت نگارش خبر محدود نیست؛ خبرنگار باید با سواد رسانهای، اصول راستیآزمایی، روایتگری حرفهای، تولید محتوای چندرسانهای، هوش مصنوعی، امنیت اطلاعات و شناخت جنگ شناختی آشنا باشد. بر همین اساس، برنامههای آموزشی ما متناسب با نیازهای روز رسانه طراحی میشود و تلاش داریم از ظرفیت استادان برجسته کشوری و استانی برای برگزاری این دورهها استفاده کنیم.
یکی از محورهای مهم فعالیت بسیج رسانه، آموزش راستیآزمایی اخبار و مقابله با شایعات است. در شرایطی که حجم اخبار جعلی و عملیات روانی در فضای مجازی بهشدت افزایش یافته، خبرنگار باید بتواند منابع را اعتبارسنجی کند، خبر را از چند مرجع بررسی و سپس منتشر کند. همچنین دورههایی در زمینه تولید محتوای حرفهای، خبرنگاری بحران، روایتنویسی، گزارشنویسی، مصاحبه تخصصی، سواد فضای مجازی و استفاده از فناوریهای نوین از جمله هوش مصنوعی در تولید محتوا در دستور کار قرار دارد تا خبرنگاران بتوانند متناسب با اقتضائات رسانههای امروز فعالیت کنند.
حمایت بسیج رسانه نیز صرفاً به آموزش محدود نمیشود. ما تلاش میکنیم در کنار خبرنگاران باشیم و مطالبات صنفی، حقوقی و حرفهای آنان را از مسیرهای قانونی پیگیری کنیم. برگزاری نشستهای هماندیشی با مسئولان، پیگیری مسائل مربوط به امنیت شغلی، حمایت از خبرنگاران در چارچوب قوانین، معرفی ظرفیتهای حمایتی و تلاش برای ارتقای جایگاه حرفه خبرنگاری از جمله موضوعاتی است که همواره مورد توجه سازمان بسیج رسانه قرار دارد. اعتقاد داریم خبرنگاری که از آرامش و امنیت شغلی بیشتری برخوردار باشد، میتواند با استقلال و کیفیت بالاتری به وظیفه حرفهای خود عمل کند.
در حوزه جوانگرایی نیز برنامهریزی ویژهای انجام شده است. یکی از اولویتهای ما شناسایی، آموزش و هدایت دانشجویان و علاقهمندان به عرصه رسانه است تا از همان ابتدای مسیر، اصول حرفهای خبرنگاری را فرا بگیرند. همکاری با دانشگاهها، برگزاری کارگاههای آموزشی، دورههای مهارتآموزی، بازدیدهای میدانی، استفاده از خبرنگاران باتجربه بهعنوان مربی و ایجاد فرصت برای حضور نیروهای جوان در رسانهها، از جمله اقداماتی است که میتواند زمینه تربیت نسل جدید خبرنگاران متخصص، متعهد و خلاق را فراهم کند.
هدف نهایی ما این است که رسانههای استان مرکزی از خبرنگارانی برخوردار باشند که علاوه بر توان حرفهای، قدرت تحلیل، سواد رسانهای، مسئولیتپذیری اجتماعی و توان روایتگری مؤثر نیز داشته باشند. معتقدیم هرچه خبرنگاران ما آموزشدیدهتر، آگاهتر و مجهزتر به دانش روز باشند، رسانههای استان نیز مرجعیت بیشتری نزد افکار عمومی پیدا خواهند کرد و در میدان رقابت روایتها، نقش مؤثرتری در تبیین واقعیتها، امیدآفرینی و دفاع از منافع ملی ایفا خواهند کرد.
گفتگو از: مبین جلیلی
لینک کوتاه: https://khabarnegaranvaresane.ir/?p=25369
About Author
