روایت جنگ از پشت خاکریز «رسانه»

نبرد نرم و کارکرد رسانه برای مدیریت آن موضوعی کلیدی در جنگ است؛ همچنان که انتشار گسترده یک جمله یا خبر کوتاه می تواند آرایش نظامی و راهبردهای دفاعی را تحت تاثیر قرار بدهد.

آنچه در در جنگ چهل روزه از ایران به جهان مخابره شد پیام قدرت و بازدارندگی بود؛ آن هم در شرایطی که سکوهای تبلیغاتی و رسانه‌های دانه ریز و درشت دشمن همه توان خود را به کار بستند که میدان «عملیاتی» و «مردمی» جنگ اخیر را بر خلاف واقعیت ها تفسیر کنند.

بنابراین جنگ روانی را نباید تنها به یک اصطلاح رسانه ای یا ژست کارشناسی تقلیل داد بلکه گاهی این مساله به اندازه ای تعیین کننده خواهد بود که پیچیده ترین و به روزترین راهبردهای نظامی نیز یارای مقابله با پیامدهای آن را ندارد.

در همین پیوند ایرنا در گفت و گو با شاهین حدادی پور کارشناس ارشد مطالعات فرهنگی و فعال حوزه رسانه در اصفهان به واکاوی این موضوع پرداخته است:

ایرنا: برایند عملکرد رسانه‌ای ایران در جنگ تحمیلی سوم را چگونه ارزیابی می کنید؟

در جنگ اخیر که اکنون در مرحله‌ای مشابه «سکوت پس از درگیری» قرار داریم عملکرد ایران در حوزه رسانه‌ای برنامه‌ریزی‌شده، هوشمندانه و قابل توجه بود؛ به نحوی که بسیاری از کارشناسان خارجی نیز بدان اشاره کرده‌اند. باید در نظر داشت که جنگ‌های امروز در ۲ عرصه جریان دارند: میدان عملیات و میدان رسانه و هر ۲ این میدان‌ها در تعیین نتیجه نهایی تأثیر گذارند. ایران توانست در این دوره بخش مهمی از «جنگ روایت‌ها» را به‌ویژه در رسانه‌های اجتماعی جهانی، تحت تأثیر خود قرار دهد.

در حوزه رادیو و تلویزیون و همچنین خبرگزاری‌ها، هم از منظر سخت‌افزاری و هم از نظر محتوایی، عملکرد رسانه‌ای دقیق‌تر و حرفه‌ای‌تری نسبت به گذشته در انتشار اخبار مرتبط با جنگ، تحلیل‌های تخصصی، برنامه‌های گفت‌وگو محور، مصاحبه با کارشناسان، رصد رسانه‌های خارجی و بازنشر گفت‌وگوهای چهره‌های مطرح بین‌المللی دیده شد.

ایرنا: فکر می کنید نقطه عطف کارکرد رسانه در جنگ اخیر چه بود؟

می توان گفت شهادت رهبر انقلاب اسلامی و انتشار خبرهای مرتبط با آن به‌نوعی به یک «رخداد رسانه‌ای» تبدیل شد. پیش از این حادثه، حجم زیادی از شایعات درباره ایشان منتشر می‌شد؛ اما شهادت رهبر ضمن ایجاد غم و اندوه عمیق برای ملت ایران و مسلمانان جهان، موجب بی‌اعتبار شدن بسیاری از شایعات و رسانه‌هایی شد که پیش‌تر به انتشار آن‌ها می‌پرداختند. تصور کنید قبل از شهادت چقدر شایعات در مورد خروج خانواده ایشان از ایران، حضور در پناهگاه‌های ضد بمب سنگرشکن و آماده بودن هواپیماها برای خارج کردنشان به روسیه مطرح شده بود اما در واقعیت ایشان همراه خانواده خود در همان محل سکونت همیشگی حضور داشتند و به شهادت رسیدند. اتفاقی که به تعبیر خودشان شاید فراتر از هر رسانه یا تبلیغات دیگری «مردم را مبعوث کرد» و اکنون نزدیک به ۵۰ شب است که حضور در خیابان ها و میادین امتداد دارد.

ایرنا: درباره جریان سازی مقامات ایران در شبکه های اجتماعی چه نظری دارید؟

یکی از بخش‌های مؤثر، بهره‌گیری از فضای توئیتر و تولید «میم‌»های متناسب با ادبیات بین‌المللی بود. «شهید علی لاریجانی» در این زمینه فعال بود و توانست توجه مخاطبان زیادی را در سرتاسر جهان جلب کند. همچنین توزیع این محتواها در میان مسوولان داخلی و سفارتخانه‌ها موجب شد برخی از توئیت‌ها بازتاب گسترده‌ای پیدا کنند.

اصطلاح «جنگ میم‌ ها» (Meme War) که بتازگی وارد ادبیات رسانه‌ای و سیاسی شده است به استفاده هدفمند از تصاویر طنزآمیز، ویدئوهای کوتاه، کاریکاتور و پیام‌های کنایه‌آمیز برای اثرگذاری بر افکار عمومی، تخریب روایت رقیب و تولید محتوای ویروسی اشاره دارد.

ایرنا: نظر شما در باره توییت های مکرر ترامپ چیست؟

در تحلیل توییت‌های مکرر ترامپ در مقاطع مختلف می‌توان گفت او تلاش می‌کند تا در داخل ایران بین نیروها شکاف ایجاد کند و در عمل انسجام ایجاد شده را هدف گرفته است. بنابر این وقتی به ادعای رسانه‌های خارجی ترامپ یک دروغگو محسوب می‌شود پس نیروهای داخلی باید خیلی مراقبت کنند تا در زمین دشمن قرار نگیرند و هوشیار باشند که این همگرایی محسوس ایجاد شده در شرایط جنگی که یکی از عوامل موثر بازآفرینی قدرت ایران محسوب می‌شود آسیب نبیند.

ایرنا: در میان جنگ روانی دشمن به نظر شما آیا ایران توانست روایت اول جنگ را به درستی در دست بگیرد؟

خوشبختانه در جنگ اخیر موفق شدیم نسبت به گذشته روایت اولِ آنچه واقعیت دارد را در دست بگیریم. یکی از نمونه‌های بارز «روایت گری اول» گزارش‌های مستمر و منظم سخنگوی قرارگاه خاتم‌الانبیاء بود که بازتاب داخلی و خارجی خوبی هم داشت. در دوران سکوت جنگ و حتی در صورت توقف جنگ نیز باید مراقب باشیم که همچنان این روایت اول در اختیار ما باشد تا جامعه دچار ابهام و در نتیجه شکاف و جدایی نشود.

ایرنا: آیا می توان برای قرارهای شبانه مردم در خیابان نیز کارکرد رسانه‌ای تعریف کرد؟

بله؛ می توان گفت اجتماع شبانه مردم در خیابان‌ها و میدان‌ها به یکی از مؤثرترین جلوه‌های رسانه‌ای تبدیل شد؛ چرا که این تجمع حامل پیام‌های چند بعدی بود و به‌طور طبیعی نمود حمایت عمومی را نشان می‌داد. این حضور جمعی از یک سو موجب تقویت سرمایه اجتماعی، همبستگی و حس میهن دوستی شد و از سوی دیگر در کاهش اضطراب ناشی از حملات دشمن به مناطق شهری نقش مثبت و موثر داشت، از طرفی بازتاب این رویداد در حوزه تولیدات فرهنگی، آثار شاعران و مداحان رشد قابل توجهی داشت و در مراسم شبانه مردم نیز مورد استفاده قرار گرفت.

ایرنا: اگر بخواهید از یک پدیده خاص رسانه‌ای یا بهتر بگوییم یک دستاورد تاثیرگذار در لا به لای شلوغی های جنگ اخیر نام ببرید به کدام مورد اشاره می کنید؟

در این باره تولید محتواهای ویدئویی «لگویی» از سوی ایرانی‌ها و انتشار گسترده آن از طریق سفارتخانه‌های کشور را شاید بتوان پدیده خاص حوزه رسانه در جنگ اخیر دانست که با میلیون‌ها بازدید در شبکه‌های اجتماعی توانست توجه گسترده مخاطبان جهان را جلب کند و حتی واکنش مثبت برخی رسانه‌های خارجی را نیز به همراه داشته باشد.

در این شیوه جدید کنش رسانه‌ای، روایت‌های رسمی جای خود را به محتوای کوتاه و طنز می‌دهند. از آن جا که مخاطب جهانی و شبکه‌های اجتماعی به میدان اصلی اثرگذاری تبدیل می‌شوند سرعت انتشار و قابلیت همه گیر (وایرال) شدن، اهمیت بالایی پیدا می‌کند. این ویدئوهای ساده با اینکه از ابتدایی‌ترین ابزارها شامل چند قطعه لگو، یک گوشی موبایل و برخی نرم‌افزارهای ویرایش مبتدی ساخته می شوند توانستند موج متفاوت رسانه ای بازتولید کنند.

ایرنا: از ویژگی های این ابزار رسانه‌ای جدید بگویید؛ کارکردهایی که توانست در جنگ اخیر متفاوت ظاهر شود.

چند ویژگی در این ویدئوها قابل اشاره است؛ نخست آن که پیش‌تر تلاش می‌شد مفاهیم از طریق متن و زبان منتقل شود، اما در دنیای امروز که استعاره‌های بصری و محتوای کوتاه بیشترین اثرگذاری را دارند زبان به تنهایی کافی نیست. به تعبیر «وندی جانسون» زبان محدود اما واقعیت نامحدود است؛ تولیدات لگویی توانستند این محدودیت را بشکنند و با رمزگذاری‌های گسترده بخش مهمی از توجه جهانی را جلب کنند. ویژگی دوم، استفاده از لگو به‌عنوان عنصری نوستالژیک است؛ بسیاری از مردم جهان با این اسباب‌بازی خاطره دارند، بنابراین هنگام تماشای ویدئو، نوعی «تعلیق ناباوری» رخ می‌دهد و همین امر مقاومت مخاطب را در برابر پیام‌های مستقیم کاهش می‌دهد. سومین ویژگی، بهره‌گیری از طنز و شوخی است؛ ابزاری که در ارتباطات و اقناع، به‌ویژه برای جلب توجه و ایجاد علاقه، بسیار کاربرد دارد.

طبق برخی نظریه‌های ارتباطی مانند نظریه یادگیری و نظریه تغییر توجه، شوخی می‌تواند هم موجب تقویت و در نتیجه تغییر نگرش شود و هم با منحرف کردن توجه، از استدلال‌های مخالف بکاهد. در مجموع می توان گفت تولید این محتواهای جذاب معادلات جنگ رسانه ای را تا حد زیادی تغییر داد.

ایرنا: واکنش رسانه های خارجی نسبت به توان روایتگری ایران چگونه بوده است؟

رسانه‌هایی مانند «گاردین» اشاره کرده‌اند که ایران در جنگ رسانه‌های اجتماعی عملکرد سریع و مؤثر داشته است. مجموعه اقداماتی مانند مدیریت افکار عمومی داخلی، تولیدات فرهنگی، گفت‌وگوهای بین‌المللی، توئیت‌های مسوولان و ویژه‌تر از همه تولیدات لگویی به دلیل زبان جهانی، طنز هوشمندانه، استفاده از موسیقی مناسب و توجه به ذائقه مخاطبان موجب برجستگی رسانه‌ای ایران در این دوره از جنگ شده است.

ایرنا: در دوره آتش بس موقت یا پس از پایان جنگ راهبرد پیش رو برای فعالان رسانه‌ای چیست؟

حوزه رسانه و افکار عمومی یک حوزه سیال، پویا و دینامیک است که نباید یک لحظه از آن غفلت شود. هرگونه کم‌توجهی، بی‌دقتی یا کم‌کاری در این حوزه می‌تواند همه سرمایه اجتماعی انباشته شده را هدر دهد. بنابر این همه افراد فعال در حوزه رسانه یا مسوولان مؤثر در این دوران باید کاملا هوشیارانه مراقب امنیت روانی جامعه باشند. هرگونه سکوت رسانه‌ای یا اقدام رسانه‌ای که فاقد توجیه کارشناسی باشد می‌تواند امنیت روانی جامعه و آرامش افکار عمومی را بر هم بزند که نتیجه آن کاهش اعتماد عمومی در داخل کشور است.

دشمن در شرایط فعلی با توجه به این که در میدان جنگ سخت به بن‌بست رسیده است تمام تلاش خود را می‌کند تا در میدان رسانه برای خودش دستاورد تعریف کند. اکنون که به پایان دوره آتش بس نزدیک می شویم دشمن در حال رصد افکار عمومی است و چنانچه احساس کند در داخل شکاف و اختلافی ایجاد شده دوباره حمله خواهد کرد. اگرچه حمله مجدد دشمن به عوامل مختلفی بستگی دارد و تحلیل آن خیلی پیچیده است اما به طور یقین این موضوع که وضعیت افکار عمومی در داخل کشور چگونه است تاثیر قابل توجهی بر محاسبات دشمن خواهد گذاشت؛ به همین دلیل باید به صورت پیوسته از امنیت روانی جامعه و افکار عمومی مراقبت کرد مساله‌ای که رسالت رسانه‌ها را سنگین تر می کند.

لینک کوتاه: https://khabarnegaranvaresane.ir/?p=23970