تهيه و تنظيم مصاحبه
روزنامه نگاران معمولا ميان خبرهايي كه تمام يا جزئي از آن بر پايه مصاحبه تنظيم مي شود و (مصاحبه) تفاوت قائل هستند، هر چند كه دو صورت به نظر، يكي مي رسد. در تنظيم خبرهايي كه اطلاعات آن بر پايه مصاحبه بدست مي آيد، مطالبي كه بيان مي شود در درجه اول اهميت قرار دارد.
در اكثر مواقع شبيه همان اطلاعات را مي توان با اختلاف جزئي از فرد ديگري بدست آورد. مثلاً اطلاعاتي كه از شاهدان عيني يك حادثه انفجار، سيل، زلزله و غيره بدست مي آيد، معمولاً با يكديگر تفاوت چنداني ندارد. اما در نوع ديگر، مصاحبه شونده به خاطر اعتبار، مقام يا موقعيتي كه در جامعه دارد مورد توجه است.
اهميت مطالب بيشتر به خاطر اين است كه آن شخص به خصوص چنان مطالبي بيان داشته و ديگري ممكن است نظر خود را به صورت ديگري بيان كند. به طور كلي مصاحبه براي يكي از سه منظور زير انجام مي گيرد:
- دريافت اطلاعات بيشتر درباره رویداد
- آگاهي از واكنش افراد عادي و سر شناس در مورد رويداد
- انعكاس عقايد، نظريات افكار و اطلاعات ويژه شخصيت هاي خبر ساز، مقامات مسئول و ديگر افراد جامعه.
انواع مصاحبه
مصاحبه را مي توان به انواع مختلف تقسيم كرد، ولي سه صورت زير احتياج به توجه خاص دارد:
- مصاحبه خبری
- مصاحبه فردی
- مصاحبه گروهی يا جمعی
مصاحبه خبری
در مصاحبه خبری، هدف مصاحبه كننده، كسب اطلاعات دقيق و مشخص از منبع خبر جهت روشن شدن موضوع يا موضوع هاي خبري روز مي باشد. مطالب تنظيم شد، حاوي اطلاعات جديدي است كه قبلا منتشر نشده است.
فرض كنيد دولت اعلام مي كند كه عده اي كارشناس ايراني را براي همكاري با دولت لیبی به آن كشور اعزام خواهد داشت تا در زمينه اكتشاف و بهره برداري فرآوردهاي نفتي با متخصصان لیبیائی همكاري كنند. خبر اين موضوع در روزنامه منتشر مي شود ولي چندين سوال باقي است كه احتياج به توضيح مسئول (در اينجا، رئيس دولت يا وزير نفت) دارد. مثلاً:
همكاري دو كشور به چه صورت و تا چه اندازه خواهد بود؟
آيا ايران در كار اكتشافات و بهره برداري نفت سرمايه گذاري هم خواهد كرد؟
چه تعداد كارشناس ايراني، به لیبی خواهند رفت و مدت همكاري دو كشور چقدر خواهد بود؟
با رفتن این کارشناسان ایرانی تكليف انجام امور نشتي ايران به چه صورت خواهد بود؟ و سوالهايي از اين قبيل.
براي دريافت پاسخ به سوالهاي فوق، خبرنگار بايد با مقامات مسئول كشور مصاحبه كند.
اين گونه اطلاعات را نمي توان از فرد ديگر مثل وزير كشاورزي بدست آورد تا چه رسد به مردم كوچه و خيابان. در اينگونه مصاحبه ها، مطالبي كه مصاحبه شونده بيان مي دارد بايد داراي اعتبار و ارزش باشد. وقتي خبر بر اساس اين گونه پاسخها جمع آوري شود، يك (مصاحبه خبري) تنظيم شده است. بنابراين مصاحبه خبري سه خصلت ويژه دارد:
- موضوع مصاحبه در رابطه با رويدادهاي جاري است.
- مصاحبه شونده (منبع خبر) كسي است كه گفته هاي او براي خواننده ارزش و اعتبار دارد.
- خبر تنظيم شده اطلاعات بيشتر و تازه اي در زمينه روشن شدن و فهم موضوع به خواننده مي دهد كه در خبر روز اول نبوده است. در مصاحبه ي خبري، خبرنگار مي كوشد موضوع را بشكافد و ابهامات را رفع كند.
اهميت مصاحبه خبري روشن است. در دنياي امروز، به خاطر پيچيدگي و اهميت وقايع گوناگوني كه در گوشه و كنار كشور و جهان اتفاق مي افتد، مسئوليت رسانه هاي خبري، خصوصا روزنامه بيش از ارائه خبر ساده روز اول است. به همين دليل است كه خبرنگاران كوشش مي كنند با پرسش از مقامات مسئول اطلاعات بيشتر و تازه اي خصوصاً در رابطه با علت و چگونگي رويداد در اختيار خوانندگان خود قرار دهند.
مصاحبه فردي
در اين گونه مصاحبه، هدف، بيشتر كسب آگاهي و شناساندن عقايد،افكار و نظرات شخصيتهاي معروف خبر ساز يا افراد غير معروف در زمينه هاي سياسي، فرهنگي مذهبي، اجتماعي، علمي و غيره مي باشد. تفاوت اين گونه مصاحبه ها با نوشتن بيوگرافي (شرح حال) در اين است كه بيوگرافي درباره شخص نوشته مي شود) كي و كجا متولد شده، تحصيلاتش چگونه است، چه كارهايي انجام داده و در چه سمتهاي خدمت كرده است. تاليفاتش چه بوده و غيره) در حالي كه مصاحبه فردي، شخص درباره خويش سخن مي گويد. اين گونه مصاحبه را مي توان با هر فردي از افراد جامعه انجام داد ولي بايد به نكات زير توجه داشت:
- فرد به خاطر شخصيتش در جامعه معروف است (بعد شهرت) و كارها و گفته هايش ارزش ويژه دارد.
- فرد معروف نيست ولي عملي كه انجام داده يا مي دهد مورد توجه قرار گرفته است.
مثلاً اختراع يا اكتشافي كرده، در جبهه جنگ شهامت ويژه اي از خود نشان داده و كارهايي از اين قبيل.
در تهيه مصاحبه فردي بايد به نكات زير توجه كرد:
- بر عكس مصاحبه خبري كه توصيف محيط مصاحبه و حركات مصاحبه شونده ضروري نيست، در تنظيم مصاحبه فردي چه با افراد معروف و چه با افراد عادي اين كار ضروري مي باشد.
مثلاً اگر مصاحبه شونده در مصاحبه دائم سنگ مستضعفان را به سينه مي زند ولي در يك اطلاق (طاغوتي) نشسته است كه مبلها و وسائل گران قميتي در آن وجود دارد توصيف مكان مصاحبه تضاد گفته هاي شخص را به خوانند نشان مي دهد.
- ذكر تكيه كلام مصاحبه شوند، يا عبارتهايي كه او در مصاحبه زياد تكرار ميكند، در مصاحبه خبري ضروري نيست، در حالي كه در مصاحبه فردي در اكثر موارد لازم است، زيرا اين گونه مطالب ويژگيهاي فردي شخص را نمايان مي كند، اما بايد توجه داشت كه بيان اين گونه مطالب نبايد موضوع اصلي مصاحبه را تحت الشعاع قرار دهد.
- به طور كلي در مصاحبه، اشتباهات مصاحبه شونده را از لحاظ دستور زبان مي بايست تصحيح كرد. فراموش نشود كه در مصاحبه فردي، هدف اصلي شناساندن طرز فكر، عقيده يا نظر مصاحبه شونده است و در مصاحبه خبري ارائه اطلاعات جديد در مورد يك رويداد.
مصاحبه گروهي يا جمعي
در مصاحبه گروهي، آگاهي از عقايد افكار و نظرات تعداد زيادي از افراد جامعه مورد توجه است و خبرنگار اطلاعات خود را از چندين نفر بدست مي آورد. معمولاً موضوع مصاحبه گروهي مطالبي در رابطه با وقايع جاري است كه مستقيماً به مردم مربوط مي شود. تفاوت مصاحبه گروهي با مصاحبه خبري در اين است كه مصاحبه شونده شخص مسئولي نيست بلكه فردي است كه فقط نظر خود را بيان مي دارد.
در تهيه مصاحبه گروهي بايد به نكات زير توجه داشت:
- گر چه يافتن افراد براي مصاحبه گروهي كار مشكلي نيست، ولي بايد توجه داشت كه انتخاب افراد بايد با موضوع مصاحبه منطبق باشد. مثلاً اگر موضوع مصاحبه در زمينه مسائل كارگري است مصاحبه شوندگان را بايد از — كارگران كارخانه ها انتخاب كرد و نه مردم كوچه و خيابان.
- تعداد مصاحبه شوندگان اندازه معيني ندارد، در اكثر موارد تعدادي بين ده تا بيست نفر كافي است ولي بايد توجه داشت كه اين گونه مصاحبه ها را هيچ گاه نمي توان به عنوان يك تحقيق علمي تلقي كرد مگر تعداد و روش انتخاب افراد با اصول آمار و روشهاي سنجش افكار منطبق باشد. اگر هدف تنها ارائه تصويري از نظرات و افكار افراد محدود و معيني از جامعه باشد، مصاحبه گروهي براي اين منظور مناسب است. بنابراين در مصاحبه گروهي هيچ گاه نبايد اطلاعات جمع آوري شده را به كل جامعه و حتي به گروه خاصلي تعميم دادو از اين رو به جاي اين كه نوشته شود: (كارگران كارخانه ها متعقدند ؟….) بايد نوشت: (اكثر كارگراني كه در اين مصاحبه شركت داشتند معتقدند كه…)
- در اين گونه مصاحبه ها بايد توجه داشت براي اين كه بتوان پاسخها را با يكديگر تركيب كرد، براي همه مصاحبه شوندگان بايد سوال يكسان باشد. اگر در زمينه يك موضوع سوالها به گونه هاي مختلف طرح شود، امكان تركيب با تجزيه و تحليل پاسخها امكان پذيري نخواهد بود.
- سوال بايد ساده و روشن طرح شود تا مصاحبه شونده بتواند مفهوم مطالب را به سرعت دريابد. بنابراين نبايد سوالهاي طولاني و پيچيده را در مصاحبه گروهي مطرح كرد.
همچنين سوالات نبايد (جهت دار) باشد، زيرا در چنين مواردي پاسخها حاوي تاثير مصاحبه كننده بر روي مصاحبه شونده خواهد بود.
تعريف مصاحبه
با توجه به مطالب بالا مصاحبه را مي توان چنين تعريف كرد:
مصاحبه يك نوع ارتباط شخصي (بين خبرنگار و مصاحبه شونده) است كه براي دريافت اطلاعات تازه، آگاهي از واكنش افراد عادي و معروف و انعكاس نظريات، افكار و اطلاعات ويژه شخصيتها و ديگر افراد جامعه انجام مي گيرد.
مراحل تهيه يك مصاحبه
انجام مصاحبه براي هر يك از سه نمونه مراحلي را طي مي كننده كه در زير شرح داده مي شود.
تحقيق قبل از مصاحبه
در تهيه مصاحبه مخصوصاً مصاحبه خبري و فردي موفقيت در انجام مصاحبه بستگي به كوشش خبرنگار در مطالعه و تحقيق قبلي درباره مصاحبه و مصاحبه شونده دارد.
خبرنگاري كه اطلاعات ناچيزي درباره موضوع مصاحبه و يا مصاحبه شونده دارد، معمولاً مصاحبه اي ناقص تهيه كرده و بر اساس اطلاعات ناقص بدست آمده خبري ناقص تهيه ميكند.
داشتن آمادگي قبلي مي تواند در موارد زير به خبرنگار كمك كند:
- مصاحبه شونده متوجه مي شود كه خبرنگار در كارش جدي است و اطلاعاتي درباره موضوع مورد مصاحبه دارد.
- وقت مصاحبه با طرح مطالبي كه امكان بدست آوردن آن از راههاي ديگر موجود است تلف نمي شود و مصاحبه به موضوعهاي اصلي اختصاص خواهد يافت.
- تحقيق قبلي امكان پرسش سوالهاي مهم را به وجود مي آورد كه در غير اين صورت ممكن است پرسيده نشود. خبرنگاري كه مجهز و با تحقيق قبلي به مصاحبه مي رود، مي تواند سوالهايي خوبي طرح كند.
- جريان مصاحبه در كنترل خبرنگار خواهد بود و امكان طرح مسائل پيش پا افتاده ضعيف است.
۵-ارزیابی مطالب مصاحبه شونده در جريان مصاحبه امكان پذير خواهد بود.
طرح ريزي سوالات
پس از آنكه خبرنگار، تا جاي امكان در مورد مصاحبه شونده و موضوع تحقيق كرد، بايد سوالات خود را با توجه به نوع مصاحبه طرح كند موفقيت يك مصاحبه بستگي زيادي به نحوه طرح سوالات دارد.
نوع سوالات و نحوه اداره مصاحبه
خبرنگار بايد سوالات مصاحبه را از قبل در نظر داشته باشد و هنگام پرسش به نحوه بيان سوال توجه كند. خبرنگاران معمولاً در مورد نحوه طرح سوالات به صورت مشخص يا كلي مرددند. بايد توجه داشت كه اين موضوع بستگي به نحوه اداره مصاحبه به صورت هدايت شده يا هدايت نشده دارد.
در مصاحبه هدايت شده، معمولاً خبرنگار سوالات خود را به صورت مشخص مطرح مي كند و انتظار دارد جواب مشخص هم دريافت دارد. مصاحبه هاي خبري معمولاً از اين روش پيروي مي كنند. در مصاحبه هدايت نشده، معمولاً خبرنگار از پرسش سوال مشخص اجتناب كرده و به ندرت مطالب بيان شده از طرف مصاحبه شونده را ارزيابي ميكند. در مصاحبه هدايت نشده مصاحبه كننده به مصاحبه شونده امكان اظهار نظر در زمينه مورد بحث را مي دهد و او را در بيان مطالب خود آزاد مي گذارد. از اين رو اين گونه مصاحبه ها را (مصاحبه آزاد) هم مي نامند. هر دو مورد فوق داراي مزايا و كاستي هاي است كه شرح داده خواهد شد.
مصاحبه هدايت شده
مصاحبه هدايت شده مصاحبه اي را گويند كه اختيار طرح سوالات و كنترل جريان مصاحبه در دست مصاحبه كننده باشد. مصاحبه كننده سوالات مشخص مي پرسد و جوابهاي مشخص هم از مصاحبه شونده مي خواهد.
يكي از كاستي هاي مصاحبه كاملاً هدايت شده اين است كه مصاحبه شونده تحت تاثير نفوذ مصاحبه كننده قرار مي گيرد. سوالاتي كه پرسيده مي شود جهت جواب را تعيين مي كند و امكان دارد اطلاعات لازم در مورد موضوع مصاحبه ابزار نگردد. همچنين، سوالات مشخص ممكن است باعث رنجش مصاحبه شونده شود. اگر از دماي ابتداي مصاحبه، سوالات دقيق و مشخص طرح گردد، اين امكان وجود دارد كه مصاحبه شونده از پاسخ به سوالات مهمي كه در پيش است اجتناب ورزد.
ارزيابي رفتار و حركات (ارتباط غير كلامي) مصاحبه شونده ضروري است زيرا خبرنگار ممكن است بتواند ميزان تمايل يا عدم تمايل مصاحبه شونده را نسبت به مصاحبه تعيين كنند. اگر مصاحبه شونده نسبت به موضوع مصاحبه و مصاحبه كننده نظر موافق داشته باشد، مي توان حدس زد كه مصاحبه با موفقيت با انجام خواهد رسيد. در هر صورت اولين قسمت مصاحبه نظر موافق داشته باشد، مي توان حدس زد كه مصاحبه با موفقيت با انجام خواهد رسيد. در هر صورت اولين قسمت مصاحبه هميشه مشكل ترين قسمت آن است. اگر احساس شود كه مصاحبه شونده مايل به همكاري در تهيه مصاحبه است، مي توان سوالات مشخص را از همان ابتدا مطرح كرد ولي برعكس اگر حس شود كه او حالت دفاعي به خود گرفته است، بهتر است مصاحبه را با سوالات آسان شروع كرد و سوالات مهمتر را به بعد موكول نمود.
مزاياي مصاحبه هدايت شوده اين است كه چون مصاحبه با سوالات مشخص و دقيق انجام مي گيرد، كارايي و سرعت بيشتري نيز با خود به همراه دارد. خبرنگار هدايت مصاحبه را در دست دارد و بنابراين مي تواند جهت مصاحبه را تعيين كرده و اطلاعات لازم را بدست آورد.
مصاحبه هدايت نشده
مصاحبه هدايت نشده مصاحبه هاي را گويند كه كنترل جريان مصاحبه در دست مصاحبه شونده باشد. از اين رو به مصاحبه هدايت نشده، مصاحبه آزاد هم مي گويند.
كاستي مهم مصاحبه هدايت نشده اين است كه براي تهيه و تنظيم آن احتياج به وقت خيلي بيشتري است خبر نگاری كه موظف است در روز چند خبر تهيه كند، نمي تواند وقت خود را براي موضوعاتي كه ارتباطي به موضوع اصلي مصاحبه ندارد تلف كند.
در مصاحبه هدايت نشده كنترل جريان مصاحبه در دست كمي است كه معمولاً نبايد باشد. خبرنگاري كه داماً متكي به روش هدايت نشده است در مواردي كه احتياج است جهت جريان مصاحبه را تعيين كند —- ناچيزي از — دارد. امكان خارج شدن از موضوع و طرح مسائل غير ضروري در مصاحبه هدايت نشده بسيار است.
از مزاياي مصاحبه هدايت نشده اين است كه مصاحبه از حالت رسمي خارج شده و مصاحبه شونده به اختيار خود مي تواند به سوالات پاسخ گويد. بنابراين، مصاحبه شونده كمتر زير نفوذ خبرنگار قرار مي گيرد.
تركيب روشن هدايت شده و آزاد
خبرنگاران به ندرت از يكي از دو روش بالا استفاده مي كنند. بهترين روش اين است كه هر دو حالت با يكديگر تركيب شود و مصاحبه به صورت تركيبي از هر دو نوع باشد. يعني خبرنگار هم سوالات مشخص و دقيق و هم سوالات كلي و عمومي در نظر داشته باشد و بپرسد. بهتر است مصاحبه را با سوالات كلي و بدوج جهت شروع كرد تا مصاحبه شونده با آرامش خاطر مصاحبه را شروع كند. طرح چنين سوالاتي حتي ممكن است بحث موضع جديدي را در مصاحبه به وجود آورد كه نه فقط خبرنگار سوالي در مورد آن طرح نكرده بلكه قبل از مصاحبه هم پيش بيني نكرده است.
پس از مطرح كردن سوال يا سوالات كلي اوليه، خبرنگار مي تواند سووال های دقيق و مشخص خود را براي رفع ابهامات طرح كند، بايد توجه داشت كه نحوه سووال به صورت كلي يا مشخص، علاوه بر ارتباطي كه به نحوه جريان اداره مصاحبه دارد، به نوع مصاحبه نیز مربوط است. در مصاحبه خبري و مصاحبه گروهي (جمعي) بهتر است خبرنگار مصاحبه را به صورت هدايت شده اداره كند، سوالات مشخص بپرسد و كنترل جريان مصاحبه را در دست گيرد. در مصاحبه فردي، هنگامي كه خبرنگار مي خواهد به مصاحبه شونده اجازه دهد تا عقايد نظرات و مطالب جالب توجه خود را بيان دارد، مصاحبه هدايت نشده يا آزاد با طرح كردن سوالات كلي و عمومي مناسب تر است.
استفاده از سوالات از پيش نوشته شده
در ميان روزنامه نگاران اين نكته كه سوالات مصاحبه بايد از پيش نوشته شود يا خير، اختلاف نظر وجود دارد. براي يك خبرنگار تازه كار، طرح سوالات مصاحبه قبل از شروع آن ضروري است.
يكي از مزاياي سوالات از پيش نوشته شده در مصاحبه اين است كه حداقل به خبرنگار اين كمك را ميكند كه موضوعهاي اصلي مصاحبه از خاطرش نرود و سوالات مهم را فراموش نكند بعضي از افراد در هنگام مصاحبه با مطرح كردن موضوع هاي بی ربط و کم اهمیت، كنترل مصاحبه را از دست خبرنگار خارج مي كنند و اگر سووالات پيش روي خبرنگار نباشد خبرنگار نمي تواند مصاحبه را در مسيري كه مايل است هدايت كند. ديگر اين كه همراه داشتن سوالات مصاحبه به مصاحبه شونده اين تصور را مي دهد كه خبرنگار در كارش جدی است و به مصاحبه اهميت داده است.
ايراد اصلي سوالات از پيش نوشته شده اين است كه تمركز فكري خبرنگار به آنچه كه در پیش روي اوست، مي كند و نمي تواند در رابطه با موضوعهاي تازه اي كه مصاحبه شونده طرح كرده است سوالي بپرسد. بسياري از مواقع مصاحبه شونده موضوع جديدي را بيان مي دارد كه خود آن موضوع (نه آن موضوعي كه از قبل در ذهن خبرنگار بوده است) حاوي ارزش خبري است و بايد شكافته شود. خبرنگار بايد هميشه آمادگي طرح سوالات جديد را داشته باشد و اين كار تنها در صورتي امكان پذير است كه او در مورد موضوع مصاحبه دانش كافي داشته باشد.
مناسب ترين روش اين است كه خبرنگار چارچوب اصلي موضوع و سوالات خود را به صورت مشخص و كلي طرح كند ولي در هنگام مصاحبه به مطالب مصاحبه شونده هم توجه داشته باشد تا چنانچه موردي پيش آيد بتواند با پرسش سووالاتي كه باقی مانده است، موضوع را دنبال كند.
تنظيم مصاحبه ها
در تنظيم مصاحبه بايد سب كهاي خبرنويسي و نوع مصاحبه را در نظر داشت و با توجه به محدوديت هاي گوناگون از جمله زمان به نگارش آن پرداخت.
در مصاحبه هاي خبري كه معمولاً براي تكميل موضوعهاي خبري صورت مي گيرد، اگر مطالب جمع آوري شده در اطراف يك موضوع متمركز باشد، مناسبترين سبك نگارش (سبك هرم وارونه) است. مصاحبه خبري بدين صورت تنظيم مي گردد كه در ليد چكيده مهمترين مطلب مصاحبه ارائه مي شود و پاراگرافهاي بعد، توضيحات بيشتر درباره همان موضوع را بيان مي دارد.
هنگامي كه در مصاحبه چندين موضوع گوناگون مطرح شده، ابتدا در ليد، چكيده مهمترين مطالب ارائه مي شود و پس از توضيحات مربوط به موضوع لید مي توان در پاراگراف سوم يا چهارم فهرست ساير مطالب مصاحبه را ارائه داد و پس از آن دومين مطلب مهم مصاحبه را شروع كرد. مطالب گوناگون مصاحبه را مي توان با (ميان تيتر) از يكديگر تفكيك نمود.
در مصاحبه های خبری مناسب نيست كه مطالب گوناگون به صورت فهرستي در ليد نوشته شود و يا مطالب متن به صورت سووال جواب تنظيم گردد.
در مصاحبه هاي فردي و گروهي كه معمولاً براي انتشار عقايد و نظرات شخصيتهاي خبري و غير خبري صورت مي گيرد، مناسبترين سبك نگارش سبك (تاريخي همراه با ليد) است.
در اين گونه مصاحبه ها، معمولاً در ليد زمينه هاي كلي و مناسب مصاحبه تشريح مي شود و پاراگرافهاي بعد ساير مطالب مصاحبه همراه با تصوير پردازي و توصيه محيط ارائه مي گردد.
متن اين گونه مصاحبه ها را مي توان به صورت (سووال: ……؟ جواب: …..) نوشت و معمولاً ترتيب ارائه مطالب همان ترتيب انجام مصاحبه را داراست.
اگر مطالب مصاحبه هاي فردي و گروهي به صورت سووال، جواب نوشته شود، توصيف محيط مصاحبه و تصوير پردازي كه معمولاً در اين گونه مصاحبه ها ضروري است، ظرافت خاص مي خواهد.
بديهي است ویژگی های ليد مصاحبه هاي فردي و گروهي با ليد مصاحبه هاي خبري هم از جنبه كميت و هم از جنبه كيفيت متفاوت است و بيشتر حالت توصيفي و تشريحي را دارد.
About Author
