گزارش نویسی در مطبوعات – 4
گزارش مصور
جایی که تصویر جای واژه ها می نشیند، گزارش مصور شکل می گیرد.
گزارش مصور، گزارشی است که عکس در آن رکن اصلی را دارد و با شرح عکس نویسی و صفحه آرایی تکمیل می شود.
ویژگی های گزارش مصور:
– موضوع، ظرفیت و قابلیت به تصویر کشیده شدن را داشته باشد
– عکس ها باید به اندازه کافی گویا و جاندار باشد و خود، حتی بدون شرح هم با مخاطب حرف بزنند و ارتباط برقرار سازند
– ایجاد پیوستگی و انسجام تصاویر و ایجاد رابطه میان عکس ها
– ترتیب و اولویت قرار گرفتن عکس ها باید به صورتی باشد که همانند گزارش های مکتوب (غیر مصور) از نقطه ای مناسب شروع شود، سیر و حرکت لازم را داشته باشد و به نقطه ای سنجیده و دقیق منتهی شود.
- در گزارش تصویری، معمولا یک عکس اصلی و محوری وجود دارد که در واقع نقش لید را در گزارش های مکتوب ایفا می کند و تصویری کلی از موضوع را ارائه و مخاطب را به سوی مضمون اصلی و سایر عکس ها می کشد.
ویژگی های گزارشگر تصویری (فتوژورنالیست):
۱- شم خبری و ژورنالیستی
۲- هوشمندی و مهارت
۳- سوژه یابی و تحقیق در مورد موضوع گزارش و کسب اطلاعات قبلی
۴- زاویه دید مناسب و تمرکز مطلوب روی موضوع عکس
۵ – نگارش شرح عکس مناسب ( Caption Writing): شرح عکس باید خواننده را به دقت و مطالعه بیشتر روی عکس کشانده و به بزرگنمایی سوژه اصلی بیانجامد و سوژه های پنهان را آشکار سازد.
۶- ارائه ترتیب درستی از نحوه چیدمان عکس و قرار گرفتن آن در صفحه روزنامه:
صفحه آرایی و کادر بندی مناسب در جلوه دهی گزارش مصور اثرگذار است. اینکه قطع عکس چگونه باشد؟ کوچک یا متوسط یا بزرگ؟ عکس ها به صورت افقی یا عمودی قرار گیرد؟ کدام عکس در کجای صفحه قرار گیرد؟
* گزارش مصور هم باید شروع مناسب، متن استوار و پایان مناسبی داشته باشد.
گزارشهاي تحقيقي
گزارشهاي تحقيقي، سوژههاي مختلف اعم از موضوعات روز و روندها و فرآيندهايي را شامل ميشوند كه رسانهها برميگزينند.
هدف از تهيه گزارش تحقيقي ورود به لايههاي دروني موضوع و نگاه عميق به ابعاد مختلف آن است. در اين نوع گزارش، براساس گردآوري مستندات و يافتههاي علمي و نظريات كارشناسي، ابعاد و جوانب موضوع براي مخاطبان بازگو ميشود.
گزارشگر بايد با بهرهگيري از منابع گوناگون خبري و ساير اطلاعات، از لايههاي سطحي خبر يا فرآيند عبور كند و زواياي تاريك و پنهان موضوع را روشن سازد. گزارشهاي تحقيقي گاهي موضوعاتي پيچيده و منحصر به فرد را شامل ميشود و گزارشگر تلاش ميكند انگيزهها، علل و عوامل يك واقعه يا فرآيند را كشف كند و در اين راه از تحقيقات كتابخانهاي، ديدگاههاي كارشناسي، افكارسنجي و تحليلهاي آماري كمك ميگيرد.
موضوع یک گزارش تحقیقی می تواند حول سوء استفاده های مالی، اختلاس و استفاده نامشروع از قدرت از سوی یک مسئول دولتی یا بخش خصوصی باشد و هم می تواند ریشه یابی ناهنجاری های اجتماعی و معضلات و پیچیدگی های مسایل مبتلا به جامعه باشد. بررسی تحقیقی عملکرد نادرست یک قاضی، ماجراهای حقوقی مانند حق حساب دادن یا رشوه، ماجراهای چگونگی تخلفات سیاسی و … از حیطه گزارش های تحقیقی است.
گزارشگران ميتوانند با انتخاب موضوعات مهم و تهيه گزارشهاي تحقيقي جامع، آن موضوع را به مسأله روز و مورد توجه عموم تبديل كنند. تشريح عالمانه و منطقي مشكلات، پرده برداشتن از واقعيتهاي پنهان و ايجاد حساسيت در مورد مخاطرات و تهديدها ميتواند جامعه را تحتتأثير قرار دهد. بايد توجه داشت كه در تدوين گزارشهاي تحقيقي، عناصري همچون جذابيت و گيرايي مطالب از اهميت فراواني برخوردار است و براي آنكه گزارش مخاطبان بيشتري بيابد و براي شمار زيادي از مردم خواندني باشد، بايد از عناصري چون توصيف و بازگويي هنرمندانه مطالب بهره گرفته شود تا گزارش در عين تحقيقي و عميق بودن، گيرا و جذاب باشد.
در گزارش تحقيقي، ارايه يك نتيجهگيري روشن و دقيق، بسيار مهم و در حقيقت مهمترين بخش از كار گزارشگر است. تلاش كنيد مطلب را به شكلي تنظيم كنيد كه يك جمع بندي دقيق و كامل همراه با تصويري جامع از موضوع به مخاطب عرضه شود. گزارش تحقيقي در صورتي تأثيرگذار خواهد بود كه با اعداد و ارقام و اطلاعات موثق، مخاطب را به نتيجهگيري روشني رهنمون كند.
اجزای گزارش:
مقدمه، محتوا (متن) و پایانبندی (نتیجه گیری) به عنوان سه جزء گزارش محسوب میشوند که میتوانند در گزارش به شیوه های زیر مطرح شوند:
۱) مقدمه می تواند خلاصهای از تمام جنبههای موضوع باشد و متن به هریک از جنبه ها بپردازد و در پایان، به نتیجهای که به آن دست یافته اشاره شود.
۲) گزارش نویس در مقدمه به صورت کلی و وصفی به موضوع خواهد پرداخت سپس در محتوا، جزئیات مطرح و در پایانبندی، جمع بندی از موضوع ارائه خواهد شد.
۳) در مقدمه، سوال هایی مهم در ارتباط با موضوع نوشته میشود و در متن از طریق اطلاعاتی که به دست آمده (مطالعه و مصاحبه) به این پرسشها پاسخ داده میشود و درپایان، خلاصهای کوتاه از نتیجه دستاوردها یا نظر گزارش نویس مطرح خواهد شد.
مراحل عملی تهيه گزارش
تهيه انواع گزارش با يكديگر تفاوتهايي دارند. اما مراحل مشتركي براي تهيه آنها وجود دارد كه در اغلب گزارش ها مورد استفاده قرار ميگيرد. اين مراحل عبارتند از:
مرحله ۱: انتخاب موضوع
انتخاب موضوع در رسانه های خبری معمولا به وسیله دبیر گروه ، سردبیر یا به پیشنهاد گزارشگران و تایید آنان صورت می گیرد. در انتخاب موضوع باید ”روزآمد بودن“، ”مورد توجه و نیاز بودن“، ”متناسب و مرتبط با شرایط و اوضاع و احوال بودن“، ”زمان و وقت لازم برای تهیه گزارش“ و … مدنظر قرار گیرد.
مرحله ۲: جمع آوري اطلاعات
پس از انتخاب موضوع در اولين گام بايد به جمعآوري اطلاعات پرداخت. راههای مختلف کسب اطلاعات عبارتنداز:
– بهرهگيري از آرشيو شخصي يا آرشيو رسانه
– استفاده از بانك اطلاعات و منابع موجود در صفحه اینترنت
– استفاده از نظرات کارشناسان موضوع، سردبیران و دیگر خبرنگاران همکار
– …
مرحله ۳: حضور در محل
در بسياري از گزارشهاي خبري، توصيفي و … حضور در محل رويداد يك ضرورت محسوب مي شود.
به هنگام حضور در محل اولين نكتهاي را كه بايد در نظر داشته باشيد انتخاب مكان مناسب براي مشاهده صحنه است.
مشاهده از مهمترين و اصليترين عناصر در تهيه گزارش است و بهترين و مناسب ترين اطلاعات را در اختيار گزارشگر قرار مي دهد.
دومين نكته در زمان حضور در صحنه امكان گفتوگو با شاهدان و حاضران در محل است.
سومين نكته قابل توجه در زمان حضور در محل توجه به حواشي رويداد است. در كنار موضوع اصلي گزارش، حوادث و اتفاقاتي رخ ميدهد يا مواردي وجود دارد كه گاه ميتواند در جهتگيري كلي گزارش مؤثر واقع شود يا به عنوان يك موضوع مهم مورد توجه قرار گيرد.
مرحله ۴: گفت و گو
گفت و گو و كسب نظريات و ديدگاههاي مختلف يكي از اركان اصلي در اغلب گزارشها بهشمار ميرود.
علاوه بر مردم، بايد با كارشناسان و متخصصان نيز مصاحبه كنيد و ديدگاههاي آنان را در گزارش مورد بهرهبرداري قرار دهيد.
گزارشگر بايد مصاحبهگري چيره دست باشد تا بتواند اطلاعات مختلف را از افراد گوناگون و مصاحبهشوندگاني كه احياناً شماري از آنان بيميل به گفتوگوهاي خبري خواهند بود كسب كنند.
مرحله ۵: تكميل اطلاعات
در طول زمان تهيه گزارش نكات جديدي مطرح ميشود يا موضوعات تازهاي به ذهن گزارشگر خطور ميكند كه براي يافتن پاسخ آن، مراجعه مجدد به منابع مختلف لازم است.
از اينرو لازم است گزارشگر پس از گردآوري مطالب از روشهاي گفته شده و ارزيابي مطالب، بررسي كند كه آيا به تمامي مطالب موردنظر دست يافته و آنچه در اختيار دارد پاسخگوي نياز مخاطبان خواهد بود يا نه. امكان دارد در گفتوگو با افراد مختلف از نكاتي مطلع شويد يا با ديدگاههايي آشنايي پيدا كنيد كه لازم بدانيد مجدداً با برخي از كارشناسان و صاحبنظران گفتوگو كنيد يا به بانك اطلاعات و ساير منابع مراجعه كنيد تا در مورد شنيدههاي خود و موضوعات جديد، بررسيهاي بيشتري به عمل آوريد.
اين كار به شما كمك ميكند كه اگر نكات مبهمي باقيمانده است با مراجعه به منابع موجود، اطلاعات مورد نياز را بهدست آوريد تا گزارش تكميل شود و ابهامي براي مخاطب باقي نماند.
مرحله ۶: بازبینی و اصلاح متن
بازبيني هر متن پس از پايان نگارش اوليه كاري ضروري است. پس از نوشتن گزارش با مرور دقيق متن، آنچه را كه هنگام نوشتن فراموش كردهايد به نوشته خود اضافه و نكاتي را كه زايد بهنظر ميرسد حذف كنيد.
هنگام خواندن گزارش از خود بپرسيد آيا گزارش اطلاعات كافي را به مخاطب ميدهد؟ آيا موضوعات نياز به شرح بيشتري دارد؟ آيا مطالب طولاني است؟ آيا متن گزارش منطقي و شيوا است؟ همچنين گزارش را با اين نگاه بخوانيد كه ميزان تأثيرگذاري آن بر مخاطب چه اندازه است تا اطمينان حاصل كنيد كه موضوع به وضوح بيان شده و ارتباط منطقي بين اجزاي گزارش برقرار است.
مرحله ۷: نگارش نهایی
شیوه نگارش گزارش:
آنچه كه تاكنون انجام دادهايد گردآوري مطالب از منابع مختلف بوده است. با تكميل اطلاعات موردنياز، بايد نگارش متن را آغاز كنيد، كاري كه بسياري از خبرنگاران تازهكار از آن بيم دارند و حتي گزارشگران با تجربه نيز با دقت و وسواس زيادي اين مرحله از كار را انجام ميدهند.
نكتهاي كه در آغاز اين بحث بايد مورد تأكيد قرار گيرد ممارست و پشتكار در خواندن و نوشتن است. يك خبرنگار بايد بهطور مداوم علاوه بر خواندن اخبار، مصاحبه و گزارشهاي گوناگون و متنوع، خواندن قصه، داستان و متون ادبي را نيز در زمرة برنامههاي كاري خود قرار دهد.
گزارش، در مرز قصه و خبر حركت ميكند و نوشتن چنين مطالبي، كه گاه شباهت زيادي به قصه پيدا ميكنند، نيازمند قلم شيواي گزارشگر است. خواندن متون متنوع، دامنه كلمهها، واژهها و اصطلاحات را در ذهن گزارشگر افزايش ميدهد و گزارشگر خواهد توانست براي بيان آنچه در ذهن دارد به سادگي از كلمات و جملههاي مناسب بهره بگيرد.
تمرين نوشتن و پشتكار در اين زمينه ضرورت انكارناپذيري براي ورود به عرصه گزارشگري است. اگر در ابتداي كار نوشتههايتان را ضعيف ميدانيد هراس به خود راه ندهيد. اين مشكل با تداوم مطالعه و نگارش بهتدريج حل ميشود و خواهيد توانست آنگونه كه در نظر داريد و مخاطبان ميپسندند، بنويسيد.
به طور کلی، براي نوشتن گزارش بهتر است مراحل زير را دنبال كنيد:
1) درجه بندي مطالب برحسب اهميت
در اولين گام بايد مهمترين بخش از مطالب را كه براي درج در گزارش لازم است مشخص و از بقيه مطالب تفكيك كنيد. اين كار باعث ميشود انبوه اخبار و اطلاعات گوناگون شما را سرگردان نكند.
در صورتي كه هنگام تهيه مطالب موردنياز، يادداشت برداري كنيد با مراجعه به يادداشتها بهراحتي ميتوانيد مطالب مهم را مشخص كنيد. ميتوانيد با علامت زدن و شمارهگذاري هر بخش از نوشتههاي خود، روند و ترتيب درج مطالب در گزارش را به صورتي تعيين كنيد كه گزارش نهايي داراي پيوستگي و انسجام باشد و مسير مطالب روندي منطقي را دنبال كند.
۲) انتخاب شيوه بيان
پيش از اينكه شروع به نوشتن كنيد شيوه بياني را كه متناسب با موضوع گزارش و سليقه عموم مخاطبان تشخيص ميدهيد، انتخاب كنيد. زبان مطلوب و شيوه بيان مناسب براي گزارش را نويسنده با بهرهگيري از تجربه شخصي و نوع سوژه (موضوع گزارش) انتخاب ميكند. معمولاً گزارشگران حرفه ای با انواع شيوههاي نگارش آشنايي دارند و ميتوانند از قالبهاي گوناگون براي بيان ايدهها و ديدگاههاي خود بهره بگيرند.
آنان با شناختي كه از مخاطبان خود دارند، براي هر يك از گزارشهاي خود زباني متناسب با موضوع و مخاطب را بهكار ميبرند. اگر گزارش در قالبي روان، زيبا شيوا و جذاب ارائه شود و با موضوع گزارش كاملاً همگوني داشته باشد مخاطبان بيشتري خواهد يافت و عمق و مدت تأثيرگذاري آن بيشتر خواهد شد. اگر قالب با محتواي آن سنخيت داشته باشد، جذب مخاطب و انتقال پيام، بهخوبي شكل ميگيرد. ابتكار و نوآوري، پرهيز از به كار بردن تعابير و جملات كليشهاي و تكراري، بهره گرفتن از سادهترين و در عينحال زيباترين كلمهها و واژهها را مورد توجه قرار دهيد. چنين كاري نيازمند مطالعه مستمر و آشنايي با شيوههاي مختلف نگارش و افزايش محدودة واژگان و لغات گزارشگر است.
۳) انتخاب تيتر جذاب
تيتر گزارش اولين نقطه ايجاد ارتباط مخاطب با گزارش است. اين نقطه آغاز بايد انگيزه لازم را در خواننده ايجاد كند و حس كنجكاوي او را براي خواندن گزارش برانگيزد. خوانندگان مطبوعات همه مطالب را مطالعه نميكنند، بلكه برخي اخبار، گزارشها و مقولات را برميگزينند.
تيتر همان نقطهاي است كه ميتواند احساس پيوند مخاطب با گزارش را پديد آورد و افراد را به خواندن مطلب ترغيب كند.
تيتر گزارش لازم نيست همانند تيتر خبر چكيدهاي از محتواي آن را در يك جمله يا يك عبارت بيان كند، بلكه ميتواند برداشتي كلي از حاصل گزارش يا تفسيري كوتاه از آن باشد. در خبرها، تيتر بايد هماهنگ با ليد و داراي پيام كاملاً روشن و آشكاري در مورد محتواي مطلب باشد، اما در گزارش نيازي به رعايت اين قواعد نيست. فقط دقت كنيد كه تيتر بايد جذاب و قابل درك باشد. بنابراين تيتر گزارش ميتواند يك ضربالمثل، يك عبارت كوتاه و حتي يك كلمه باشد.
۴) انتخاب ليد مناسب
ليد، يكي از اساسيترين و مهمترين بخشهاي گزارش است و خواننده را به خواندن متن ترغيب و هدايت ميكند. انتخاب نوع ليد به موضوع گزارش و سليقه و تجربه گزارشگر بستگي دارد و گزارشگر موفق در كمترين حجم، بيشترين محتوا را ميگنجاند، طوري كه با يك بار خواندن قابل فهم باشد.
در خبرها، ليد چكيدة خبر و در برگيرندة مهمترين عناصر خبري است. در گزارش، ليد الزاماً چكيده مهمترين بخش از مطلب نيست، اما بايد اين ويژگي را داشته باشد كه خواننده را در نگاه اول به سوي خود جذب و انگيزه لازم را براي مطالعة ادامه مطلب در وي ايجاد كند.
ليد گزارش ميتواند جملهاي توصيفي همراه با پردازش تصويري از يك رويداد يا فرآيند باشد يا با نقلقول آغاز شود. گزارش ميتواند حتي با يك مصاحبه و چند پرسش و پاسخ كوتاه آغاز شود و اساساً با تركيب و ساختار ليدهاي خبري متفاوت باشد. حتي ميتوان برخلاف ليدهاي خبري از جمله سؤالي به عنوان ليد گزارش استفاده كرد.
۵) تدوين متن
براي آنكه متن گزارش از جذابيت و زيباييهاي لازم برخوردار باشد و بتواند مفاهيم و اطلاعات موردنظر را به سادگي به مخاطب انتقال دهد بايد چند نكته را مورد توجه قرار دهيد:
۱-۵) حفظ و وحدت موضوع
يكي از اساسيترين ويژگيهاي هر متن، حفظ تناسب و در نظر گرفتن رابطه كمي و كيفي گزارش از نظر حجم مطلب، ذكر جزئيات و چگونگي استفاده از مطالب گردآوري شده است.
در هر گزارش توجه به «محور اصلي» و «حفظ وحدت موضوع» يكي از نكات اصلي است كه بايد مورد توجه گزارشگر قرار گيرد. همواره در نظر داشته باشيد كه براي چه كساني مينويسيد و مخاطبان شما عموماً چه كساني هستند. هنگام نوشتن گزارش همواره اهداف اصلي را با خود مرور كنيد تا از مسير اصلي خارج نشويد. هدايت تدريجي مخاطب به سوي نتيجه و تنظيم اطلاعات و پيامهاي مندرج در آن به شكلي كه بتوان خواننده را گام بهگام با خود همراه كرد، از نكاتي است كه بايد مورد توجه قرار دهيد.
اگر مطالب براساس نظم شخص و حركتي روان هدايت نشود يا مخاطب را سردرگم ميكند يا ميزان اثرگذاري بر وي را كاهش ميدهد. رعايت نكردن تناسب در گزارش، آن را ملالآور ميسازد و ضمن آنكه امكان دارد خواننده را از ادامه توجه به گزارش باز دارد، ممكن است در اثر طولاني شدن مطلب، بخشي از موضوعات مهم ناديده گرفته شود.
۲-۵) تصويرپردازی
يكي از عناصري كه گزارش را از خبر متمايز ميكند بهرهگيري از تصويرپردازي است. تصويرپردازي، مخاطب را به فضاي رويداد و موضوع ميكشاند و وي را با گزارشگر همراه ميسازد. ميزان تصويرپردازي در هر گزارش متناسب با موضوع و نوع گزارش است. نثر گزارش بر روي مرز قصه و خبر حركت ميكند. اين بدان معناست كه مطلب علاوه بر دارا بودن واقعگرايي خبر، تصويرهاي قصه مانند را در خود دارد.
۳-۵) ساده و كوتاه نويسی
براي نوشتن گزارش از واژههاي ساده، صريح و روشن استفاده كنيد. بهكار بردن كلمات پرطمطراق و نامأنوس و عبارات غيرمصطلح خارجي به گزارش لطمه ميزند. نوشتهاي خوب تلقي ميشود كه مفاهيم و ايدههاي نويسنده را به بهترين شكل و با سادهترين عبارات به خوانندگان منتقل كند.
متن گزارش را بهگونهاي بنويسيد كه مخاطبان معني كلمات را به سادگي دريابند و مقصودتان را به آساني درك كنند. در يك جمله كوتاه ميتوان ساده نويسي را اينگونه تعبير كرد كه براي ديگران همانطور بنويسيد كه دوست داريد ديگران براي شما بنويسند تا بتوانيد به سادگي و در كوتاهترين زمان آن را بخوانيد و مقصود نويسنده را دريابيد.
در گزارشنويسي، علاوه بر سادهنويسي بايد به كوتاهنويسي نيز توجه كنيد. گزارشگران حرفهاي تلاش ميكنند تا مقصود خود را با كمترين تعداد كلمات و جملات بيان كنند. كوتاهنويسي داراي دو وجه است:
اول نوشتن جملات و پاراگرافهاي كوتاه و ديگري كوتاه نوشتن كل متن و پرهيز از درازنويسي در درجه اول بايد از بهكار بردن كلمههاي اضافي يا واژههاي هم معني در كنار هم خودداري كنيد. جملات طولاني كه از چند عبارت تشكيل شدهاند علاوه بر آنكه به زيبايي متن لطمه ميزنند مخاطب را خسته ميكنند و گاهي درك مفاهيم را مشكل ميسازند.
وجه ديگر كوتاه نويسي، پرهيز از نوشتن متون طولاني است. تلاش كنيد اختصار را تا حد ممكن و تا جايي كه به گزارش لطمه وارد نشود رعايت كنيد. مفاهيم و پيامهاي يكسان در قالب جملههاي متفاوت و پرداختن به نكات غيرضروري و بيارتباط با موضوع اصلي باعث كشدار شدن متن ميشود و از جذابيت آن ميكاهد.
۴-۵) رعايت قواعد و دستور زبان
وظيفه هر نويسنده و از جمله خبرنگاران و گزارشگران، حفظ زبان و خط فارسي و رعايت دقيق قواعد دستور زبان است. از این رو، خبرنگاران بايد با نگارش صحيح، حفظ زبان فارسي را كه گنجينه انديشهها و سند فرهنگ و هويت ايراني بهشمار ميرود به عنوان يك وظيفه تلقي كنند و بكوشند متوني عاري از اشتباهات دستوري و نگارشي تهيه كنند.
۵-۵) بازبيني و اصلاح متن
بازبيني هر متن پس از پايان نگارش اوليه كاري ضروري است. پس از نوشتن گزارش با مرور دقيق متن، آنچه را كه هنگام نوشتن فراموش كردهايد به نوشته خود اضافه و نكاتي را كه زايد بهنظر ميرسد حذف كنيد.
هنگام خواندن گزارش از خود بپرسيد آيا گزارش اطلاعات كافي را به مخاطب ميدهد؟ آيا موضوعات نياز به شرح بيشتري دارد؟ آيا مطالب طولاني است؟ آيا متن گزارش منطقي و شيوا است؟ همچنين گزارش را با اين نگاه بخوانيد كه ميزان تأثيرگذاري آن بر مخاطب چه اندازه است تا اطمينان حاصل كنيد كه موضوع به وضوح بيان شده و ارتباط منطقي بين اجزاي گزارش برقرار است.
پایان
با تشکر از استاد علیرضا عبدالله
About Author
